Rangur póll í bankamálum

Frá hruni og raunar lengur hefur verđtrygging húsnćđislána og annarra neyzlulána sćtt harđri gagnrýni m.a. međ ţeim rökum, ađ hún sé ranglát. Ranglćtiđ er, ađ lántakendur bera einir skađann, ţegar verđlag snarhćkkar og kaupgjald stendur í stađ eđa jafnvel lćkkar eins og gerđist 2008-2010. Ţá ţyngist greiđslubyrđi lántakenda, en hagur lánveitenda af slíkum lánasamningum skerđist ekki. Lýđrćđisvaktin lagđi til lausn á vandanum fyrir kosningarnar 2013, en fáir sýndu henni áhuga.

Vandi verđtryggingarinnar felst ekki í hugmyndinni, sem ađ baki býr: Takirđu lamb ađ láni, ţá skilarđu lambi, ekki bara framparti. Vandinn liggur í framkvćmdinni, sem leggur áhćttu á lántakandann einan og hlífir lánveitandanum og kann jafnvel međ ţví móti ađ stangast á viđ neytendaverndarlög, svo sem tekizt er nú á um fyrir dómstólum. Tillaga Lýđrćđisvaktarinnar fól í sér jafnari áhćttuskiptingu skv. ţeirri skođun, ađ miklar skuldir eru ekki ađeins á ábyrgđ lántakandans, heldur einnig lánveitandans (sjá xlvaktin.is). Ósanngjarnt er, ađ öll áhćtta vegna verđbreytinga falli á annan ađila lánssamnings.

Vandinn er ekki úr sögunni. Margt sýnist nú benda til, ađ kjarasamningar fari úr böndum á nćstum mánuđum. Ţví veldur m.a. ógćtileg og ögrandi framganga vinnuveitenda, sem hafa hćkkađ laun forstjóra langt umfram önnur laun, og einnig framganga ríkisstjórnarinnar (t.d. afnám hćkkunar veiđigjalds) og seđlabankans (t.d. málaferli bankastjórans gegn bankanum vegna launadeilu). Af ţessum atvikum leiđir umtalsverđa hćttu á verđbólgu međ tilheyrandi gengisfalli og hćkkun höfuđstóls húsnćđislána, ţar eđ ríkisstjórnin hefur ekki hirt um ađ endurskođa fyrirkomulag verđtryggingar eđa bankamálin ađ öđru leyti. Verđtryggingin er samt ekki ađalvandi fjármálakerfisins. Ađalvandinn er, ađ Ísland er eitt fárra landa, ţar sem innlendir bankar ţurfa ekki ađ sćta erlendri samkeppni á heimamarkađi. Hvarvetna í útlöndum blasa viđ sjónum skilti til vitnis um starfsemi erlendra banka. Danskir bankar starfa í Fćreyjum, norrćnir bankar starfa í Ţýzkalandi, bankar úr öllum heimshornum starfa í Bretlandi og Bandaríkjunum og ţannig áfram land úr landi. Bankarekstur er í eđli sínu alţjóđlegur, ţegar fjármagn streymir frjálst yfir landamćri líkt og vörur og ţjónusta nema í neyđartilfellum (Ísland er eitt ţeirra), ţar sem hömlur eru lagđar á fjárflutninga. Innlend einokun í bankarekstri er óhagfellt fyrirkomulag og hefur ekki reynzt Íslendingum vel, ađ ekki sé meira sagt. Innlend einokun tíđkast enda nćr hvergi nema á Íslandi. Norđmenn eru yfirleitt búnir ađ borga húsin sín ađ fullu fyrir fimmtugt. Íslendingar dragnast sumir jafnvel međ námslánin sín fram á grafarbakkann. Skortur á erlendri samkeppni er órćk ávísun á óhagkvćmni í bankarekstri ekki síđur en í landbúnađi. Viđ bćtist skortur á innlendri samkeppni milli bankanna, sem Samkeppnisstofnun sektađi nýlega um 1,6 milljarđa króna fyrir ólöglegt samráđ. Vandinn sprettur af sérhagsmunum, sem líđst ađ kaffćra almannahag.

Bankarnir voru nćr alla síđustu öld notađir sem mjólkurkýr handa forgangsatvinnuvegum fyrir milligöngu stjórnmálaflokkanna. Gömlu ríkisbankarnir voru í reyndinni sjálfsafgreiđslustofnanir handa útvöldum. Ţeir, sem reyndu ađ stunda nútímalegan atvinnurekstur í iđnađi, verzlun og ţjónustu, neyddust til ađ stofna eigin banka. Ţannig urđu Iđnađarbankinn, Samvinnubankinn, Verzlunarbankinn o.fl. bankar til og áttu ađ keppa viđ gömlu ríkisbankana, en nýju bankarnir máttu sín lítils og sóttu smám saman í sama far og hinir.

Ţegar loksins varđ ekki lengur undan ţví vikizt ađ einkavćđa bankana, var ţađ gert međ ţví ađ setja tvo stćrstu bankana í hendur innlendra manna í „talsambandi“ viđ ríkisstjórnarflokkana frekar en ađ nota tćkifćriđ til ađ lađa erlenda banka ađ landinu. Markmiđiđ var ađ veita stjórnmálaflokkunum og vinum ţeirra áframhaldandi forgang í bankakerfinu eins og skrifađar heimildir vitna skýrt um. Bankarnir voru síđan keyrđir í ţrot – ekkert smáţrot! – á skömmum tíma. Alţingi heyktist á ađ skipa rannsóknarnefnd til ađ fjalla um máliđ.

Enn bólar ekki á erlendri samkeppni í bankarekstri. Kínverskir bankar eru sagđir hafa augastađ á Íslandsbanka. Ţađ vćri varasamur ráđahagur. Misjafnt orđ fer af kínverskum bönkum, auk ţess sem Kína er ásćliđ alrćđisríki. Sumir ţykjast nú sjá merki ţess, ađ ríkisstjórnarflokkarnir hyggist ţannig međ hjálp Kínverja koma til móts viđ kröfuna um erlenda samkeppni til málamynda og skipta síđan Landsbankanum og Arionbanka á milli sín međ gamla laginu.

Án heilbrigđrar erlendrar og innlendrar samkeppni jafngildir bankarekstur leyfi til ađ prenta peninga međ ţví ađ rýja varnarlausa viđskiptavini inn ađ skinni. Nćr vćri ađ halda Kínverjum og einkavinum stjórnmálaflokkanna utan bankanna og lađa heldur hingađ heim t.d. norrćna eđa kanadíska banka. Bankakerfiđ í Kanada er ađ margra dómi bezta bankakerfi heims. Ţar hlekktist engum banka á, ekki 2008 og jafnvel ekki heldur í Kreppunni miklu 1929-1939.

Fréttablađiđ, 5. febrúar 2015.


Til baka