Refsiįbyrgš og umbošssvik

Įkvęši hegningarlaga um umbošssvik (249. gr.) hljóšar svo:

„Ef mašur, sem fengiš hefur ašstöšu til žess aš gera eitthvaš, sem annar mašur veršur bundinn viš, eša hefur fjįrreišur fyrir ašra į hendi, misnotar žessa ašstöšu sķna, žį varšar žaš fangelsi allt aš 2 įrum, og mį žyngja refsinguna, ef mjög miklar sakir eru, allt aš 6 įra fangelsi.“ Ķ öšru įkvęši sömu laga (243. grein) segir: „Fyrir brot žau, er ķ žessum kafla getur, skal žvķ ašeins refsa, aš žau hafi veriš framin ķ aušgunarskyni.“ Ķ enn öšru įkvęši laganna (261. gr.) segir: „Hafi mašur drżgt athafnir sams konar žeim, sem ķ 248.–250. gr. getur, įn žess aš aušgunartilgangur žyki sannašur, žį varšar žaš sektum eša fangelsi allt aš 1 įri.“

Žessi įkvęši, séu žau lesin saman, viršast ekki setja fortakslaust žaš skilyrši aš umbošssvikin séu vķsvitandi aušgunarbrot heldur geta žau hugsanlega stafaš af svo stórfelldu gįleysi aš jafna megi til įsetnings og geta žvķ talizt refsiverš. Hęstiréttur viršist lķta svo į aš fjįrtjónshętta geti dugaš til sakfellingar žótt ekki sé sżnt fram į ótvķręšan aušgunarįsetning hins brotlega. Žannig hefur Hęstiréttur t.d. sakfellt menn oftar en einu sinni fyrir gįlaus śtlįn žrįtt fyrir svo hljóšandi įkvęši hegningarlaga (18. gr.): „Fyrir gįleysisbrot skal žvķ ašeins refsa, aš sérstök heimild sé til žess ķ lögunum.“ Žessi skilningur laganna er ķ samręmi viš skilgreiningu umbošssvika ķ oršabókum. Skv. vištekinni merkingu oršsins eru umbošssvik żmist framin af gįleysi eša aš yfirlögšu rįši. Hlišstęšur žekkjum viš. Manndrįp af gįleysi getur talizt refsivert lķkt og morš aš yfirlögšu rįši. Lögin heimila sérstaklega refsingu fyrir manndrįp af gįleysi.

Ķ įrslok 2016 hafši Hęstiréttur dęmt 34 menn til samtals 87 įra fangavistar fyrir brot ķ tengslum viš hruniš. Žaš gerir rösklega 2½ įr į mann aš jafnaši. Af žessum 34 mönnum fengu 19 dóma m.a. fyrir umbošssvik. Gildir žį einu hvort fórnarlömb umbošssvikanna uršu fyrir fjįrtjóni žegar upp var stašiš. Fjįrtjónshęttan skiptir höfušmįli. Gįleysisleg lįnveiting banka til višskiptavinar getur skv. lögum flokkazt undir umbošssvik jafnvel žótt bankamašurinn sem veitir lįniš hagnist ekki sjįlfur į lįnveitingunni og jafnvel žótt lįniš skili sér til bankans į endanum meš vöxtum įn žess aš eigendur bankans eša įbyrgšarmenn hans, ž.e. skattgreišendur, verši fyrir tjóni. Kjarni mįlsins er aš lįnveiting sem stofnar hagsmunum banka ķ óešlilega hęttu įn heimildar getur talizt refsiverš aš lögum.

Launakerfi banka hvetur til umbošssvika. Žaš stafar af žvķ aš bankamönnum eru išulega greiddir bónusar ķ hlutfalli viš veitt lįn įn tillits til hvort lįnsféš getur talizt lķklegt til aš skila sér aftur til bankans ķ lok lįnstķmans.

Rammt kvaš aš žessum vanda įrin fram aš hruni žegar bankar veittu völdum višskiptavinum svo kölluš kślulįn til hlutafjįrkaupa. Kślulįn er lįn sem lįntakandinn žarf ekki aš greiša af fyrr en ķ lok lįnstķmans, hvorki vexti né afborganir. Kślulįn til hlutafjįrkaupa meš veši ķ bréfunum einum voru einstefnulįn ķ žeim skilningi aš bankinn tók alla įhęttuna ķ višskiptunum og lįntakandinn tók enga įhęttu. Ef bréfin hękkušu ķ verši um lįnstķmann gat lįntakandinn stašiš ķ skilum viš bankann og haldiš afganginum. Ef bréfin lękkušu ķ verši eša uršu veršlaus eins og raunin varš ķ hruninu, sat bankinn eftir meš sįrt enniš mešan bankamašurinn sem veitti lįniš hagnašist óbeint ķ gegnum bónusgreišslur og lįntakandinn hagnašist beint į aš žurfa ekki aš standa ķ skilum. Hér er uppskrift aš alžekktri svikamyllu. Žetta skżrir hvers vegna meira en helmingur allra dóma Hęstaréttar yfir bankamönnum varšar umbošssvik.

Įkvęši laganna um umbošssvik hefur haldizt óbreytt frį 1940. Įkvęšiš heimilar aš lįnveitanda sé gerš refsing fyrir umbošssvik ķ bankavišskiptum. Annars stašar ķ hegningarlögum (22. gr.) er veitt heimild til refsingar fyrir „lišsinni“ viš brot. Ef bankamašur A lįnar višskiptavini B 100 mkr. til hlutafjįrkaupa įn vešs eša meš veši ķ hlutabréfunum einum, žį getur dómstóll dęmt A sekan um umbošssvik, ž.e. fyrir aš hafa rįšstafaš fé bankans af vķtaveršu gįleysi og stofnaš hag bankans žannig ķ hęttu, en B veršur ekki gerš refsing fyrir gerninginn nema e.t.v. fyrir lišsinni viš umbošssvikin. Žarna birtist slagsķša, ef ekki ķ lögunum sjįlfum, žį ķ föllnum dómum. Kannski geršu A og B meš sér žegjandi samkomulag um aš hlunnfara bankann og ęttu žvķ bįšir aš teljast sekir, annar um umbošssvik og hinn um lišsinni. Hvort sem slķku samkomulagi er til aš dreifa eša ekki er višskiptavinurinn B lķklegur til aš hagnast į slķkri lįntöku, t.d. ef hann notar hluta lįnsfjįrins handa sjįlfum sér frekar en aš geyma hlutabréfin. Žetta er žekkt uppskrift aš bankarįni innan frį eins og bandarķski hagfręšingurinn og lögfręšingurinn William K. Black lżsir ķ bók sinni The Best Way to Rob a Bank Is to Own One: How Corporate Executives and Politicians Looted the S&L Industry. Bandarķski stjórnmįlafręšingurinn Charles Ferguson lżsir mįlinu eftirminnilega ķ Óskarsveršlaunamyndinni Inside Job. Nišurstašan hefur oršiš sś aš bankamönnum er refsaš fyrir brot sem lįntakendur högnušust ekki sķšur į eša stundum jafnvel fyrst og fremst. Žeir stjórnmįlamenn og ašrir sem tóku įhęttulaus lįn mįttu vita aš žeir voru ķ reyndinni ašilar aš bankarįni innan frį skv. žekktri formślu. Enginn getur afsakaš sig meš žvķ aš žykjast ekki žekkja formśluna. Henni er m.a. lżst ķ merkri fręširitgerš frį 1993 Looting: The Economic Underworld of Bankruptcy for Profit eftir Nóbelsveršlaunahagfręšinginn George Akerlof, sem er kvęntur sešlabankastjóra Bandarķkjanna, og Paul Romer sem er nś ašalhagfręšingur Alžjóšabankans ķ Washington.

Fréttablašiš, 19. janśar 2017.


Til baka