Reynslusögur frá Rússlandi

Ţetta var nokkru eftir 1980. Ég var staddur í Leníngrađ, hún hét ţví nafni ţá ţessi sögufrćga og fallega borg austast viđ Eystrasalt, ég bjó á Hótel Pribaltiskaya, útlendingar voru yfirleitt hafđir ţar í hćfilegri fjarlćgđ frá miđborginni. Ég fór ferđa minna međ leigubílum og spurđi einn bílstjórann hvađ ný Lada kostađi út úr búđ. Hann sleppti stýrinu og slengdi tíu fingrum tvisvar upp í loftiđ. Ég hafđi ekki hugmynd um, hversu mikils virđi 20.000 rúblur voru, og kunni ekki viđ ađ spyrja bílstjórann um laun hans. Hóteliđ var mammútur ađ vexti, og ég veitti ţví athygli á barnum, ađ ţar voru margar ungar stúlkur einar síns liđs, misföngulegar. Ein ţeirra gaf sig á tal viđ mig, og ég fagnađi félagsskapnum: nú fékk ég fćri á ađ afla mér gagnlegra upplýsinga um ástand og horfur, kaup og kjör. Ţađ skipti engum togum, ađ stúlkan gat sagt mér allt, sem ég vildi vita um fjölda ísskápa í eldhúsum og stássstofum borgarinnar og annađ slíkt. Hagvísar og félagsvísar um borgina og landiđ léku á vörum hennar. Ţar kom, ađ ég spurđi hana um launakjör háskólakennara. Áttu viđ lektor, dósent eđa prófessor? spurđi hún eldsnöggt á móti. Segjum prófessor, svarađi ég. Andsvar hennar fól í sér, ađ ţađ tćki prófessor í Leníngrađ sjö ár ađ vinna sér inn fyrir nýrri Lödu, og hann gerđi ekki annađ á međan. Ég gat sagt mér ţađ sjálfur, hvers kyns var međ ţessar stelpur ţarna á barnum: ţćr voru ţarna í viđskiptaerindum. Eđa voru ţetta kannski bara venjulegar stelpur ađ afla sér ókeypis enskuţjálfunar? Eđa jafnvel útsendarar? Allt ţrennt kannski? Ţegar ég kom aftur heim til Stokkhólms, bar ég ţessa laufléttu lífsreynslusögu af barnum á Pribaltiskaya undir vinnufélaga minn, sem hafđi lćrt rússnesku í sćnska hernum. Hann var ekki lengi ađ leysa gátuna: hún hefđi aldrei spurt lektor, dósent eđa prófessor nema hún vćri útsendari, sagđi hann, ţví ađ ella hefđi hún ekki kunnađ gervalla launatöflu háskólans utan ađ. Nú ţykknađi ţráđurinn. Hvađ gat útsendari yfirvalda hafa viljađ mér í Leníngrađ? Nú rifjast upp fyrir mér annađ atvik frá ţessum árum. Ég sat á frostköldum janúardegi viđ skrifborđiđ mitt í Stokkhólmi djúpt sokkinn í útreikninga, nema síminn hringdi, og sem ég lyfti heyrnartólinu heyrđi ég sagt: Ţetta er Moskva. Ég sperrti eyrun. Hringjarinn hélt áfram: Prófessor Leonid Vitaliyevich Kantorovich, Nóbelsverđlaunahafi í hagfrćđi, er fárveikur, hann ţjáist af krabbameini í ristli, getiđ ţér hjálpađ? Rússneskir lćknar gátu ekki hjálpađ sjúklingnum, geislameđferđ dugđi ekki, og eina vonin var opinbert bođ ađ vestan um spítalavist. Í lok rćđunnar kynnti hringjarinn sig sem prófessor í hagnýtri stćrđfrćđi í Moskvuháskóla. Mér heyrđist frú Kantorovich sitja hjá honum viđ símann. Ég skrifađi niđur númeriđ og óskađi ţeim allrar blessunar. Ţegar ég hafđi nokkru síđar náđ í yfirlćkninn á krabbadeildinni á Karólínska spítalanum í Stokkhólmi og sagt honum söguna, reyndi ég ađ hringja í númeriđ í Moskvu til ađ gefa prófessornum skýrslu. Stúlkan viđ skiptiborđiđ í Stokkhólmi sagđi, ađ eftir eina hringingu hefđi símtólinu veriđ lyft í Moskvu og í ţađ sagt djúpri röddu: Viđ áttum ekki von á símtali frá útlöndum. Viđ frekari eftirgrennslan á símstöđinni í Moskvu kom fram, ađ eitthvađ vćri athugavert viđ númeriđ. Hvađ ţýddi ţađ? Var síminn hlerađur? Ég hringdi í forstöđumann Nóbelsstofnunarinnar í Stokkhólmi, ţar eđ hann hafđi veriđ gestgjafi Leonids Kantorovich, ţegar hann kom til Stokkhólms 1975 ađ taka viđ Nóbelsverđlaununum, og sagđi honum söguna. Hann sagđist mundu athuga máliđ međ ađstođ utanríkisráđuneytisins. Meira gat ég ekki gert. Ég ţurfti ađ fara til Princeton daginn eftir, kenndi ţar. Líđur nú fram á vor. Einn fagran aprílmorgun viđ morgunverđarborđiđ úti í garđi í glampandi sólskini opna ég New York Times og sé langa minningargrein um Leonid Kantorovich. Ţegar ég spurđist fyrir um máliđ í Stokkhólmi, kom á daginn, ađ Svíunum hafđi ekki tekizt ađ hafa upp á honum og ekki heldur prófessornum, sem hafđi hringt í mig. Var ţessi fátćklega tilraun mín til ađ hjálpa deyjandi manni í Moskvu orsök athyglinnar, sem ég naut á barnum á Pribaltiskaya? Sagan vćri safaríkari, ef svo vćri, en svariđ er nei. Símtaliđ frá Moskvu barst 1987, Kantorovich lézt ţá um voriđ, nokkrum árum eftir ţessa fyrstu heimsókn mína til Leníngrađ. Og yngismćrin talnaglögga? Kannski var hún bara svona vel ađ sér.

Fréttablađiđ, 11. júní 2009.


Til baka