Skmm og heiur

siir leggjast jafnan af um sir. rlahald var va banna me lgum um mija 19. ld. Bretar riu vai, egar eir afnmu rlahald nlendum snum 1833. Bandarkjamenn hurfu fr rlahaldi a loknu borgarastri 1865. Sdi-Araba og Jemen bnnuu rlahald ekki fyrr en 1962 og Mritana 1981, sumir segja 2007. rlahald er n alls staar banna me lgum, en a tkast sums staar enn reynd, til dmis Afganistan. Einvgi tkuust sund r, en au lgust endanlega af 20. ld. Alexander Hamilton, fyrrum fjrmlarherra Bandarkjanna (mynd hans prir tu dala seilinn), fll einvgi fyrir sitjandi varaforseta Bandarkjanna 1804. Pskn, hfuskld Rssa, fll einvgi 1837, lngu fyrir fertugt. Knverjar reyru ftur stlkubarna sund r. Reyrir ftur voru fastur liur kerfisbundinni kgun kvenna og olli srum kvlum, bklun og skingum. Siurinn lagist ekki af fyrr en me lgbanni 1912. Enn eru til knverskar konur me rsma ftur. Sjlfur hef g hitt gamla Evrpumenn me djp einvgisr yfir vert andliti.

 

Hvers vegna lgust essir siir af? Ltu rlahaldarar, einvgisseggir og knverskir foreldrar sr segjast? Tku eir rkum? Var eim smm saman ljst, a rlar, einvgi og reyrir ftur stra gegn gum sium? Ekki telur Kwame Anthony Appiah svo vera. Hann fddist Englandi, lst upp Gnu, er prfessor heimspeki Princetonhskla Bandarkjunum og hefur skrifa bk um mli (The Honor Code, 2010). ar frir hann rk a v, a greinarmunur gs og ills, skilningur muninum rttu og rngu, hafi ekki skipt skpum. Margir menn brust lengi gegn rlahaldi. Einna kunnastur meal Bandarkjamanna eim hpi var rithfundurinn og hfuglinn Mark Twain. Margar bkur og greinar voru me lku lagi birtar gegn einvgjum sem frleitri sun mannslfum og gegn v a reyra ftur sem grimmilegri mefer varnarlausum brnum. Ekkert af essu hreif eitt sr, segir Appiah. a, sem hreif, var endanum ttinn vi lit annarra: ttinn vi vansmd. a, sem hreif, var ttinn vi, a mansal kallai vansmd yfir rlahaldara augum annarra. a, sem hreif, var ttinn vi, a vansmdin, sem hlytist af mgun, teldist minni en vansmdin, sem fylgir v a hefna mgunar me manndrpi. a, sem hreif, var ttinn vi, a Knverjar myndu kalla vansmd yfir sig augum umheimsins, hldu eir fram a reyra ftur stlkubarna. Hva er smd? Appiah skilgreinir smd sem rttmtt tilkall til viringar. Bankajfur ea eiturlyfjasali getur noti viringar um skei og jafnvel vafi heilu samflagi um fingur sr, en hann ekki tilkall til viringar. r eftir viringu er fnt, tt hn s algeng. Rttmtt tilkall til viringar er anna ml. Vansmd vekur tta, ar e hn sviptir menn tilkalli til viringar. Appiah tekur nlegt dmi til a skra mli. Fyrir tu rum vildi ung kona Pakistan, laganemi, skilja vi mann sinn. Eiginmaurinn var lknir eins og mir konunnar, og fair hennar var formaur viskiptars stanum. Einn gan veurdag, egar konan unga sat fundi me lgfringi snum, einum helzta mannrttindafrmui landsins, ruddist mir konunnar inn skrifstofu lgfringsins me vopnuum manni, sem geri sr lti fyrir og skaut ungu konuna til lfis fyrir framan lgfringinn. Murinni tt a bersnilega engin vansmd a lta myra varnarlausa dttur sna fyrir a eitt, a hn vildi skilja vi mann sinn. Foreldrar konunnar tldu sig vert mti vera a verja heiur fjlskyldunnar. Smdarmor eru framin hundruum saman Pakistan hverju ri lkt og talu fyrir hundra rum og hr heima jveldisld. Mor eru a vsu lgleg meal mslma ekki sur en meal kristinna manna, en a dugir ekki til. Sumu flki ykir nausynlegt a fremja mor, ef arir heimta mor. a telur heiur sinn hfi. ess vegna arf a sna rum, stundum jafnvel almenningslitinu, svo a fleira flk megi sj og skilja, a v fylgir engin smd a myra varnarlausa konu fyrir a eitt, a hn vill skilja vi manninn sinn, heldur vansmd. essi hugsun nr yfir marga ara sii samtmans, svo sem nautaat, pyntingar, umskur og mannrttindabrotin kvtakerfinu samkvmt liti mannrttindanefndar Sameinuu janna fr 2007.  

Frttablai, 24. marz 2011.


Til baka