Hei­ur ■inn og lÝf

Ůrßinn Eggertsson prˇfessor og Ingibj÷rg Sˇlr˙n GÝsladˇttir utanrÝkisrß­herra hafa lÝkt kr÷fum Breta ß hendur ═slendingum vegna hruns Landsbankans vi­ afarkosti Versalasamningsins eftir lok fyrri heimsstyrjaldarinnar. Ůau tala litrÝkt lÝkingamßl, ■vÝ a­ Versalasamningurinn 1919 kalla­i glundro­a yfir Ůřzkaland og lag­i me­ ■vÝ mˇti grunninn a­ kosningasigri nasista fjˇrtßn ßrum sÝ­ar, 1933, og leiddi af sÚr alrŠ­isstjˇrn Adolfs Hitler og a­ra heimsstyrj÷ld 1939-45 me­ h÷rmulegum aflei­ingum.

Sigurvegararnir Ý fyrra strÝ­i 1914-18 (Frakkar, Bretar, BandarÝkjamenn og ═talar) l÷g­u Ý styrjaldarlok ■ungar kva­ir ß Ůjˇ­verja, ■ar ß me­al 33 milljar­a BandarÝkjadala strÝ­sska­abŠtur. BˇtafjßrhŠ­in nam ■ß r÷skum 80 prˇsentum af landsframlei­slu Ůřzkalands. FjßrhŠ­in var nokkru sÝ­ar lŠkku­ um meira en helming. Samningurinn kva­ einnig ß um landamŠrabreytingar, sem smŠkku­u Ůřzkaland, řmist me­ fortakslausri uppt÷ku lands e­a a­ vilja Ýb˙anna, til dŠmis ß Su­ur-Jˇtlandi. Ůřzkaland minnka­i um tÝu prˇsent a­ flatarmßli, og Ůjˇ­verjum fŠkka­i a­ ■vÝ skapi. Ůjˇ­verjar stˇ­u ekki Ý skilum, svo a­ bandamenn tˇku ■ß af ■eim meira land (Ruhr). Ůjˇ­verjar gripu ■ß til ■ess rß­s a­ prenta peninga og hleypa ˇ­aver­bˇlgu af sta­. StrÝ­sbŠturnar voru aldrei greiddar til fulls, og nß­ist samkomulag um ■au mßlalok Ý Lausanne Ý Sviss 1932. ═ millitÝ­inni h÷f­u Ůjˇ­verjar teki­ meira af erlendum lßnum en nam bˇtagrei­slum ■eirra til bandamanna.
   Hva­a ßlyktanir er hŠgt a­ draga af ■essari s÷gu? A­ erlendar skuldir sÚu ˇbŠrilegar, ef ■Šr slaga hßtt upp Ý landsframlei­slu eins ßrs? Ekki held Úg ■a­. NÝ­■ungar, jß, en ekki ˇbŠrilegar. Glundro­inn og ˙lf˙­in Ý Ůřzkalandi milli strÝ­a st÷fu­u ekki a­ ÷llu leyti af fjßrhŠ­ ska­abˇtakrafna bandamanna, heldur einnig af ni­urlŠgingunni, sem fˇlst Ý řmsum ÷­rum ßkvŠ­um Versalasamningsins. Ůetta ß einkum vi­ um ßkvŠ­in um strÝ­sglŠparÚttarh÷ld yfir Ůjˇ­verjum, ■vÝ a­ ■eir t÷ldu sig ekki bera ßbyrg­ umfram bandamenn ß uppt÷kum styrjaldarinnar, sem hˇfst ß byssuskotinu frŠga Ý Sarajevˇ 1914.

NŠrtŠkt dŠmi um bur­ar■ol hagkerfa frammi fyrir str÷ngum strÝ­sska­abˇtakr÷fum e­a ß■ekkum kr÷fum af ÷­rum toga er fŠreyska bankakreppan um 1990. Henni lykta­i svo, a­ Danir lßnu­u fŠreysku landsstjˇrninni jafnvir­i um 120 prˇsenta af landsframlei­slu FŠreyja ß einu ßri. FŠreyingar stˇ­u D÷num eigi a­ sÝ­ur skil ß skuldinni me­ v÷xtum ß innan vi­ tÝu ßrum. Ůa­ var a­ s÷nnu ■ung byr­i, en FŠreyingar stˇ­u Ý skilum, ■ˇtt sumar skuldir ■eirra fyrirgŠfust, um fimmtungur af heildinni. Danir juku ßrlegt fjßrframlag sitt til FŠreyja ˙r 14 prˇsentum af landsframlei­slu eyjanna 1981-90 Ý 18 prˇsent 1991-2000 og minnku­u ■a­ sÝ­an Ý 8 prˇsent 2001-2006. RÝkisstjˇrn ═slands gerir til samanbur­ar a­ svo st÷ddu rß­ fyrir, a­ hrun Ýslenzku bankanna hleypi erlendum skuldum rÝkisins upp Ý um 100 prˇsent af landsframlei­slu. Ůessi brß­abirg­atala hvÝlir ß t˙lkun rÝkisstjˇrnarinnar ß ßbyrg­um hennar gagnvart brezkum og hollenzkum sparifjßreigendum vegna gjald■rots Landsbankans. Talan ß tr˙lega eftir a­ breytast eftir ■vÝ, hversu rŠtist ˙r millirÝkjadeilunni vi­ Breta og Hollendinga og hversu vel e­a illa tekst til um s÷lu eigna ˙r ■rotab˙um bankanna.
   Af samanbur­inum vi­ FŠreyjar mß rß­a umfang ■eirra mistaka, sem rÝkisstjˇrnin, Se­labankinn og vi­skiptabankarnir hafa gert sig sek um. Bankahruni­ ß ═slandi 2008 ver­ur skrß­ ß hags÷guspj÷ld heimsins sem h÷rmulegt dŠmi um Ýtreku­ afgl÷p og yfirsjˇnir Ý hagstjˇrn og hagstjˇrnarfari vegna dj˙pra bresta Ý samfÚlagsger­inni, svo sem Úg lřsi nßnar Ý nŠsta hefti SkÝrnis. Danir, Nor­menn og SvÝar munu ■vÝ lÝklega nŠstu ßr lÝta ═slendinga lÝkum augum og FŠreyinga, sem fˇru sÚr a­ vo­a af sambŠrilegu fyrirhyggjuleysi.

S˙ hŠtta ste­jar n˙ a­ ═slandi, a­ sumir missi mˇ­inn og hverfi til annarra landa Ý leit a­ vinnu lÝkt og ger­ist Ý FŠreyjum, ■ar sem fimmtungur mannfj÷ldans fluttist burt frß eyjunum, einkum til Danmerkur. Helmingur hinna brottfluttu sneri aftur til FŠreyja. Brottflutningur mikils fj÷lda fˇlks hÚ­an myndi ■yngja til muna rˇ­ur hinna, sem halda trygg­ vi­ landi­. ═sland hefur til ■essa haft sterkt a­drßttarafl. N˙ reynir ß ■ß r÷mmu taug, sem rekka dregur f÷­urt˙na til. M÷nnum veitist misau­velt a­ skilja vi­ maka sinn, gerist ■ess ■÷rf. Um b÷rn gildir ÷­ru mßli: vi­ b÷rnin sÝn getur enginn ma­ur skili­ lÝfs ßn dj˙prar, stundum Švilangrar ˇhamingju. Hver ma­ur ß sÚr a­eins eitt f÷­urland, a­eins einn farveg fyrir f÷­urlandsßstina, lÝkt og fyrir f÷­urßst og mˇ­ur.
   Snorri Hjartarson skßld or­ar ■essa hugsun fallega Ý ljˇ­i sÝnu Land ■jˇ­ og tunga:
   ═sland Ý lyftum heitum h÷ndum ver Úg hei­ur ■inn og lÝf gegn trylltri ÷ld.

 

FrÚttabla­i­, 6. nˇvember 2008.


Til baka