Skuldaprķsundir

Ein helzta skylda almannavaldsins er aš tryggja jafnręši milli manna. Žetta stendur skżrum stöfum t.d. ķ sjįlfstęšisyfirlżsingu Bandarķkjanna frį 1776. Hśn hefst svo aš loknum ašfaraoršum (ķ žżšingu Jóns Ólafssonar ritstjóra frį 1884): „Vér ętlum žessi sannindi aušsę af sjįlfum sér: – aš allir menn eru skapašir jafnir; aš žeir eru af skapara sķnum gęddir żmsum ósviftanlegum réttindum; aš į mešal žessara réttinda eru lķf, frelsi og višleitni til velvegnunar; …“ Sams konar įkvęši er einnig aš finna ķ stjórnarskrį Ķslands frį 1944 en žó ekki fyrr en ķ 65. grein af 81: „Allir skulu vera jafnir fyrir lögum og njóta mannréttinda ...“ Nżja stjórnarskrįin frį 2011 sem Alžingi er enn aš reyna aš koma sér undan aš stašfesta oršar žessa hugsun betur, finnst mér (og fyrr, ķ 6. grein af 114): „Öll erum viš jöfn fyrir lögum og skulum njóta mannréttinda …“ Ašfaraoršin framan viš sjįlfan stjórnarskrįrtextann leggja lķnuna: „Viš sem byggjum Ķsland viljum skapa réttlįtt samfélag žar sem allir sitja viš sama borš.“ Jafnręšiskrafan birtist strax ķ blįbyrjun frumvarpsins. Skylda almannavaldsins snżr m.a. aš žvķ aš tryggja rétt žeirra sem höllum fęti standa gagnvart öšrum sem sķšur žurfa į sérstakri vernd aš halda. Tökum dęmi. Sérstök įkvęši eru ķ lögum til aš vernda sjśklinga gegn lęknum žar eš lęknarnir vita svo miklu meira um veikindi en flestir sjśklingar. Sama mętti segja um bķlavišgeršamenn og bķleigendur, en žar er ašstöšumunurinn jafnan talinn vera višurhlutaminni svo löggjafinn lętur sér nęgja almenn śrręši varšandi slķk samskipti. Vandinn varšandi ašstöšumun ķ heilbrigšisžjónustunni er einkum brżnn ķ žeim löndum žar sem hśn er aš miklu leyti einkarekin žvķ žį eru stundum miklir fjįrhagsmunir ķ hśfi.

Į žetta hefur reynt ķ Bandarķkjunum sķšustu įr. Lyfjafyrirtęki fengu žingiš til aš létta hömlum af sölu vanabindandi verkjalyfja. Slķk lyf hafa flętt yfir landiš og leitt til faraldurs ótķmabęrra daušsfalla af völdum of stórra skammta. Slķk daušsföll eru nś žrišja algengasta dįnarorsök Bandarķkjamanna į eftir hjartasjśkdómum og krabbameini. Mešalęvi Bandarķkjamanna hefur stytzt tvö sķšustu įr.

Fyrirtękin vissu hvaš žau voru aš gera žegar žau fengu žingiš til aš fella śr lögum žį vernd sem sjśklingar höfšu įšur gegn lyfjafyrirtękjum. Žau bušu starfsmönnum Lyfjaeftirlitsins (Drug Enforcement Administration) gull og gręna skóga fyrir aš ganga til lišs viš žau og grafa undan eftirlitinu. Žetta skiptir mįli ekki ašeins fyrir heill og hamingju einstaklinga heldur fyrir samfélagiš allt. Fylgi Trumps forseta ķ forsetakosningunum 2016 stóš ķ beinu sambandi viš śtbreišslu daušsfallafaraldursins sżslu fyrir sżslu um landiš allt eins og hagfręšingurinn og Nóbelsveršlaunahafinn Angus Deaton ķ Princeton-hįskóla hefur kortlagt įsamt konu sinni Anne Case. Forsetinn hefur žvķ hag af žvķ lķkt og lyfjafyrirtękin aš fólkiš haldi įfram aš hrynja nišur af völdum of stórra skammta nema hęgt sé aš opna augu kjósenda fyrir samhenginu.

Sama munstur er vel žekkt ķ bankaheiminum. Fram aš hruni 2008 löšušu bankar til sķn fjįrmįlaeftirlitsmenn gagngert til aš veikja eftirlitiš. Hlišstęšan viš lyfjabransann nęr lengra žvķ bankamenn vita yfirleitt meira um fjįrmįl og fjįrmįlagerninga en flestir višskiptavinir žeirra. Sérstök įkvęši eru ķ lögum til aš vernda višskiptavini banka gegn bankamönnum, ž.e. til aš vernda saklaust fólk gegn óprśttnum sölumönnum og žį um leiš gegn sjįlfu sér. Žašan er t.d. ęttaš banniš gegn verštryggingu neyzlulįna sem bönkum hélzt uppi aš brjóta gegn įrum saman įn žess aš Sešlabanki Ķslands segši mśkk eša Alžingi. Lagavernd almennings hefur ekki dugaš betur en svo aš enn eru dómstólar aš dęma aš žvķ er viršist saklaust fólk frį eignum sķnum žótt brįšum séu tķu įr lišin frį hruni. Aukin umsvif smįlįnafyrirtękja sem hafa hneppt fjölda fólks ķ fjötra vitna enn frekar um vanhiršu almannavaldsins.

Bankar og önnur fjįrmįlafyrirtęki ganga į lagiš. Stjórnendur žeirra vita aš žeim fyrirgefst jafnan meira en skuldunautum žeirra og žeir gera śt į žessa slagsķšu. Žetta er gömul saga. Faširvoriš hvetur menn til aš fyrirgefa skuldunautum sķnum en nefnir ekki lįnardrottna; žeir geta jafnan séš um sig sjįlfir.

 

Bankar sjį sér yfirleitt hag ķ aš ženja śtlįn sķn umfram vištekin öryggismörk žar eš stjórnendur žeirra vita af reynslunni aš óforsjįlir skuldarar – nema nokkrir śtvaldir! – žurfa jafnan aš taka skellinn ef boginn er spenntur of hįtt. Žessi hlišarhalli skżrir hvers vegna skuldir heimila og fyrirtękja eru svo miklar sem raun ber vitni um og fara vķša vaxandi. Skv. Eurostat, OECD og Sešlabanka Ķslands voru skuldir heimilanna sem hlutfall af rįšstöfunartekjum enn sem jafnan fyrr mun hęrri į Ķslandi en ķ flestum öšrum Evrópulöndum 2016. Miklar skuldir eru žyngri byrši fyrir skuldara hér heima en vķša annars stašar žar eš vextir eru vegna fįkeppni miklu hęrri hér en žar.

Fréttablašiš, 22. febrśar 2018.


Til baka