Lękningar og saga

Efnahagslķf heimsins hefur löngum markazt af miklum sveiflum. Ķ Bandarķkjunum gat framleišsla į mann rokiš upp um 10% eitt įriš og hrapaš um 5-10% önnur įr. Fjįrmįlakreppur skullu į meš 20 įra millibili eša žar um bil allar götur frį 1790 til 1929, žegar heimskreppan hélt innreiš sķna. Landsframleišsla Bandarķkjanna skrapp saman um žrišjung 1929-33, og atvinnuleysi nįši til fjóršungs mannaflans 1933. Evrópu reiddi engu betur af.

Heimskreppan 1929-39 kallaši į tvķžętt višbrögš. Ķ fyrsta lagi hófu stjórnvöld smįm saman aš beita skipulegum ašgeršum ķ rķkisfjįrmįlum og peningamįlum til aš jafna hagsveiflur og halda aftur af atvinnuleysi, fyrst ķ Svķžjóš eftir 1930 og sķšan ķ Bandarķkjunum eftir 1960. Žetta bar tilętlašan įrangur. Hagsveiflur eftir heimsstyrjöldina sķšari voru miklum mun mildari en žęr höfšu veriš fram aš strķši. Nišursveiflurnar eftir strķš voru lęgšir frekar en kreppur og ollu tiltölulega litlu tjóni. Žaš stafar einkum af žvķ, aš ólķkt heimskreppunni var lęgšunum eftir strķš mętt meš markvissum gagnrįšstöfunum ķ peningamįlum og rķkisfjįrmįlum. Fyrir kreppu voru umsvif rķkisins sįralķtil vestra. Eftir strķš jukust rķkisumsvifin meš hękkun tekjuskatts, atvinnuleysisbótum og annarri félagsašstoš, svo aš léttari skattbyrši og aukin félagshjįlp mildušu sjįlfkrafa įhrif skakkafalla į fólk og fyrirtęki.

Meiri stöšugleiki ķ efnahagslķfinu eftir strķš į sér aš auki ašra skżringu. Bandarķkjažing lögfesti 1933 innistęšutryggingar og fjįrmįlaeftirlit til aš draga śr lķkum annars bankahruns. Roosevelt forseti og žingiš skildu, aš tryggšir bankar eru hęttulegir, žar eš innistęšutryggingin hvetur žį til aš taka of mikla įhęttu ķ žeirri lögvöršu von og vissu, aš rķkiš komi žeim til bjargar, ef ķ naušir skyldi reka. Meš nżjum lögum (kenndum viš žingmennina Glass og Steagall) var reistur traustur eldveggur milli višskiptabankastarfsemi og fjįrfestingarbankastarfsemi til aš firra venjulega višskiptavini hęttunni į aš žurfa aš axla tap vegna óskylds fjįrfestingarbankabrasks. Bankar eru ķ ašstöšu til aš varpa žungum byršum į saklausa vegfarendur eins og mikill fjöldi innlendra og erlendra višskiptavina ķslenzkra banka hefur nś fengiš aš reyna į eigin skinni. Žess vegna verša innistęšutryggingar aš haldast ķ hendur viš strangt fjįrmįlaeftirlit til aš halda bönkum ķ skefjum. Žetta tókst vel eftir strķš. Fyrsta fjįrmįlakreppan ķ Bandarķkjunum eftir heimskreppuna skall į 1987, žegar veršmęti hlutabréfa į Wall Street lękkaši um fjįrhęš, sem nam fjóršungi landsframleišslunnar, en samt ekki nema 2% af žjóšaraušnum. Sešlabanki Bandarķkjanna veitti žį nżju fé inn ķ hagkerfiš, sem komst fljótlega į réttan kjöl.

Sagan sżnir, aš öflugt fjįrmįlaeftirlit įsamt innistęšutryggingum og markviss sveiflujöfnun hafa dugaš til aš koma ķ veg fyrir nżja heimskreppu. Hagfręšingar hafa žó sumir lagzt gegn fjįrmįlaeftirliti og sveiflujöfnun mešal annars meš žeim rökum, aš slķkum afskiptum fylgi hętta į auknum umsvifum rķkisins į kostnaš einkaframtaks. Žessi rök gegn sveiflujöfnun nįšu ekki eyrum flestra žeirra, sem stżra fjįrmįlum og peningamįlum, en rökin gegn fjįrmįlaeftirliti sannfęršu Bandarķkjažing um, aš rétt vęri aš rķfa nišur eldvegginn milli višskiptabanka og fjįrfestingarbanka 1999 (meš lögum kenndum viš žingmennina Gramm, Leach og Bliley). Hefši skilvirk sveiflujöfnun lotiš ķ lęgra haldi į vettvangi stjórnmįlanna lķkt og öflugt fjįrmįlaeftirlit žurfti aš vķkja, hefši kreppan nś getaš snśizt upp ķ nżja heimskreppu, en svo fór ekki.

Nś ętla ég einmitt ekki aš skipta um umręšuefni. Evrópa og žį einnig Ķsland mįttu žola sķendurteknar farsóttir aš minnsta kosti frį Svarta dauša 1347-51 og sķendurteknum bólusóttarfaröldrum fram aš Spęnsku veikinni 1918-20 og berklafaraldrinum, sem nįši hįmarki hér heima į fjórša įratug sķšustu aldar. Noršur-Amerķka mįtti meš lķku lagi žola tķša faraldra skęšra smitsjśkdóma frį öndveršu fram aš Spęnsku veikinni, sķšustu farsóttinni, sem herjaši į Bandarķkin, Kanada og Evrópu, žar til eyšniveiran skaut sér nišur um 1980. Frį 1920 hafa Evrópa og Noršur-Amerķka veriš laus undan oki langdręgra farsótta, ef eyšniveiran ein er undanskilin. Svo er fyrir aš žakka skilvirkri bólusetningu og öšrum ónęmisašgeršum lęknisfręšinnar. Bólusetning gegn skęšum sjśkdómum er skylda ķ sumum löndum, en ekki ķ öšrum. Skyldubólusetning  hefur dregiš mjög śr śtbreišslu sumra smitsjśkdóma og upprętt ašra. Samt er enn til fólk, sem berst gegn skyldubólusetningu og ber fyrir sig sišferšissjónarmiš, stjórnmįl, trś, vķsindi og öryggi. Žetta fólk stušlar ekki aš bęttri lżšheilsu. Barįttan heldur įfram.

Fréttablašiš, 27. įgśst 2009.


Til baka