Tóbaksvarnir og vísindi

Fimmta hvert dauđsfall fullorđinna karlmanna á Indlandi má rekja til reykinga og 20. hvert dauđsfall međal indverskra kvenna. Ţetta gerir nćstum milljón dauđsföll á ári. Ţannig getum viđ rakiđ kapalinn land úr landi. Tóbak er skađlegt.

Hagfrćđingar kunna nú betur en áđur ráđ til ađ meta áhrif verđlagningar og skattlagningar á tóbaksverđ til ađ svara spurningum eins og ţessari: Hversu mikiđ ţarf ađ hćkka tóbaksskatta til ađ draga svo og svo mikiđ úr reykingum? Angus Deaton, skozkur prófessor í Princeton-háskóla, hlaut Nóbelsverđlaun í hagfrćđi í fyrra m.a. fyrir ađ búa til betri ađferđ til ađ meta slík áhrif en áđur hafđi ţekkzt. Ţetta er gagnleg vitneskja. Frakkar reyktu sex sígarettur á mann á dag 1990 eins og Indverjar. Frönskum stjórnvöldum tókst ađ lćkka töluna niđur í ţrjár sígarettur á mann á dag 2005 međ ţví ađ ţrefalda sígarettuverđ međ skattlagningu. Ţreföldun verđs á sígarettum dró sem sagt úr reykingum um helming. Lungnakrabbatíđni hríđlćkkađi.

 

Fram til 1964 ţótti smart ađ reykja. Frćg auglýsing frá Chesterfield sýndi prúđbúiđ par á bekk ţar sem hann sést kveikja sér í og hún segir: Blástu reyknum á mig.

Í árdaga sígarettunnar um aldamótin 1900 reyktu Bandaríkjamenn 50 sígarettur á mann á ári. Munntókbak var ţá miklu algengara, einnig vindlar. Áriđ 1930 var talan komin upp í 1.400 sígarettur á mann 18 ára og eldri og 3.300 áriđ 1950 skv. upplýsingum landlćknis Bandaríkjanna. Lungnakrabbi breiddist út eins og eldur í sinu. Áriđ 1930 dró lungnakrabbi 3.000 Bandaríkjamenn til dauđa og 18.000 manns 1950. Lćknar lögđust yfir tölurnar. Bandarískur lćknir og lćknanemi báru tćplega 700 sjúklinga međ lungnakrabba viđ jafnstóran hóp sambćrilegra sjúklinga án krabbameins í lungum og komust ađ ţví ađ reykingar voru 7,5 sinnum tíđari í fyrri hópnum. Ţegar lćknirinn sá niđurstöđuna hćtti hann sjálfur ađ reykja. Brezkir lćknar drógu sömu ályktun af sínum gögnum. Ţetta var 1950. Rannsóknir á sambandi tóbakstjöru og krabba bar ađ sama brunni. Tölurnar hér eru sóttar í nýja bók Phishing for Phools eftir George Akerlof og Robert Shiller sem báđir hafa hlotiđ Nóbelsverđlaun í hagfrćđi.

 

Tóbaksfyrirtćkjunum var ekki skemmt. Ţau andmćltu ţó ekki niđurstöđum vísindamannanna, heldur gripu ţau til ţess ráđs ađ reyna ađ sá efasemdum međal almennings. Ţau tefldu fram vísindamönnum sem héldu ţví fram ađ ekki hefđi tekizt ađ fćra sönnur á sambandiđ milli reykinga og krabba. Ţau settu á laggirnar stóra rannsóknastofnun ţar sem vísindamenn undir forustu Clarence Little, sem hafđi áđur veriđ háskólarektor í Maine og Michigan, héldu ţví fram fullum fetum ađ lungnakrabbi vćri bundinn viđ erfđir og ţví allsendis óháđur umhverfisáhrifum og ţá um leiđ reykingum. Ţegar ţeim var ekki lengur stćtt á ţeim málflutningi, tóku Little og félagar hans ađ halda ţví fram ađ ágreiningur vćri um máliđ međal vísindamanna líkt og sumir halda ţví nú fram ađ ágreiningur sé um hlýnandi loftslag, miklahvell o.fl. Landlćknir Bandaríkjanna skakkađi leikinn 1964 og skákađi tóbaksfyrirtćkjunum til hliđar um skeiđ ţegar hann kynnti almenningi nýjar rannsóknir á sambandi reykinga og dauđsfalla í Bandaríkjunum, Kanada og Bretlandi. Ţćr tóku af tvímćli um sambandiđ milli tóbaksreykinga og lungnakrabba og ýmissa annarra sjúkdóma. Tóbaksfyrirtćkin létu sér ekki segjast. Ţau beittu málsfrelsisákvćđum stjórnarskráinnar til ađ standa á rétti sínum til ađ auglýsa tóbak. Andstćđingar reykinga áttu krók á móti bragđi: ţeir sýndu myndir af brunnum lungum í sjónvarpsauglýsingum og fengu tóbaksfyrirtćkin ţannig til ađ falla frá auglýsingum í útvarpi og sjónvarpi en ekki á prenti. Andstćđingum tókst einnig ađ knýja fram bann viđ reykingum á almannafćri, m.a. í veitingahúsum og á vinnustöđum, fyrst í Arizona 1973 og síđan í 27 öđrum fylkjum.

Ţegar skýrsla landlćknis Bandaríkjanna var birt 1964 reyktu 42% fullorđinna Bandaríkjamanna, 53% karla og 31% kvenna. Međaltaliđ var tćplega hálfur annar pakki á dag. Nú reykja 18% Bandaríkjamanna, 20% karla og 15% kvenna. Međaltaliđ er tćpur pakki á dag. Ţetta er framför. Eigi ađ síđur telja bandarísk yfirvöld ađ fimmta hvert dauđsfall ţar vestra 2005-2009 megi rekja til tóbaksreykinga. Um fjórđungur fulltíđa Frakka, Kínverja og Ţjóđverja reykir sígarettur og rösklega ţriđji hver Rússi. Íslendingar og Norđmenn reykja mun minna en Bandaríkjamenn, Danir, Finnar og Svíar. Fjórir af hverjum fimm reykingamönnum heimsins búa í fátćkum löndum.

Fréttablađiđ, 11. febrúar 2016.


Til baka