Ůrjßr systur

Kreppan mikla 1929-39 marka­i dj˙p spor Ý lÝf ■eirra, sem ur­u fyrir bar­inu ß henni. M÷rg ■ekkjum vi­ fˇlk, sem ˇlst upp Ý kreppunni. S÷gurnar eru sumar ■yngri en tßrum taki.

Hagsaga heimsins sřnir, a­ aukin misskipting er jafnan einn af fyrirbo­um fjßrmßlakreppu. Ůa­ ger­ist Ý BandarÝkjunum ß ■ri­ja ßratug sÝ­ustu aldar. GrŠ­gi og spilling einkenndu bandarÝskt ■jˇ­lÝf ßrin fram a­ kreppu. Ůegar svo ber vi­, er ■ri­ja systirin, misskipting, sjaldan langt undan. Ůegar stjˇrnv÷ld gefa grŠ­gi og spillingu lausan tauminn, sjßst řmsir ekki fyrir, heldur skara eftir f÷ngum eld a­ eigin k÷ku ß kostna­ annarra, sem fß ekki r÷nd vi­ reist.

Warren Harding var forseti BandarÝkjanna 1921-23. ForsetatÝ­ar hans er einkum minnzt fyrir spillingu, sem leiddi til fangelsisdˇma yfir rß­herrum Ý stjˇrn hans, embŠttism÷nnum og einkavinum; tveir styttu sÚr aldur; einn fl˙­i land. Bjarta hli­in ß s÷gunni er s˙, a­ dˇmskerfi BandarÝkjanna slˇ eins og klukka og kom l÷gum yfir řmsa ■eirra, sem h÷f­u gerzt brotlegir. Misskipting au­s og tekna hÚlt ßfram a­ ßgerast fram Ý kreppu.

Ůessi lřsing ß undanfara kreppunnar vestra ß a­ sumu leyti vel vi­ ═sland ßrin fram a­ hruni. GrŠ­gi og spilling tˇku v÷ldin Ý bo­i gerspilltrar stjˇrnmßlastÚttar, fyrst me­ ˇkeypis afhendingu framseljanlegra aflakvˇta og sÝ­an me­ einkavŠ­ingu bankanna eftir ß■ekkri forskrift. ┴rangurinn var­ sjßvar˙tvegur ß heljar■r÷m ■rßtt fyrir forgj÷fina og hrundir bankar, holar skeljar. Misskipting fŠr­ist mj÷g Ý aukana, me­an ß ■essu stˇ­, svo sem opinber g÷gn frß embŠtti rÝkisskattstjˇra sřna gl÷ggt og Stefßn Ëlafsson prˇfessor hefur ÷­rum fremur haldi­ til haga, unni­ ˙r og auki­ vi­.

Hagstofu ═slands bar skylda til a­ kortleggja ■essa skipul÷g­u ˇheilla■rˇun til a­ hafa ekki sl÷kkt ß svo mikilvŠgu vi­v÷runarljˇsi Ý a­draganda hrunsins. Ekki bara ■a­: rÚtt skal vera rÚtt. Hagstofan brßst ■essari skyldu og řtti me­ ■vÝ mˇti undir ˇskammfeilinn mßlflutning stjˇrnarerindreka, sem hÚldu ■vÝ fram, a­ misskipting hef­i ekki aukizt. Ůessa ˇhollu me­virkni Hagstofunnar fram a­ hruni ■arf a­ sko­a Ý samhengi vi­ ni­ursallandi lřsingu Rannsˇknarnefndar Al■ingis (RNA) ß ßmŠlisver­ri vanrŠkslu vÝ­a annars sta­ar Ý stjˇrnsřslunni. Rannsˇknarnefndinni lß­ist a­ fjalla um ■ßtt Hagstofunnar Ý hruninu, og lei­rÚttist ■a­ hÚr me­.

Al■jˇ­agjaldeyrissjˇ­urinn (AGS) brenndi einnig af, blinda­ur af ßhugaleysi Hagstofunnar. ═ sÝ­ustu skřrslu sinni um ═sland fyrir hrun mŠr­i sjˇ­urinn stjˇrnv÷ld fyrir jafna tekjuskiptingu, a­ ■vÝ er virtist grunlaus um ■ß stˇrauknu misskiptingu au­s og tekna, sem hÚr haf­i ßtt sÚr sta­ Ý allra augsřn a­ undirlagi rangsleitinna stjˇrnvalda. ╔g fann a­ ■essu vi­ sjˇ­inn og ß ekki von ß, a­ starfsmenn hans endurtaki villuna.

Sjˇ­urinn ■arf einnig Ý ljˇsi skřrslu RNA og ßbendinga Evrˇpurß­sins Ý gegnum GRECO a­ huglei­a, hvort honum beri ekki framvegis a­ fjalla opinskßtt Ý ═slandsskřrslum sÝnum um spillingu lÝkt og hann gerir Ý KenÝu, R˙sslandi og annars sta­ar. Ëskrifu­ regla sjˇ­sins er a­ fjalla opinskßtt um spillingu Ý ■eim a­ildarl÷ndum, ■ar sem spillingin vir­ist hamla framf÷rum, ■vÝ a­ ■ar er spillingin hagstŠr­. Sjˇ­urinn gerir ═slendingum engan grei­a me­ ■vÝ a­ ■egja um spillinguna, sem keyr­i bankana Ý kaf og r˙sta­i efnahag mikils fj÷lda fˇlks og fyrirtŠkja. Hreinskilin or­rŠ­a um spillingu er vŠnleg a­fer­ til a­ kve­a spillinguna ni­ur. Sjˇ­num er ■ˇ lÝkt og Hagstofunni annt um a­ styggja stjˇrnv÷ld helzt ekki nema Ý ney­.

Aflei­ingar kreppunnar miklu ■ß vestan hafs og austan og hrunsins hÚr heima eru einnig a­ řmsu leyti keimlÝkar, ■ˇtt kreppan mikla hafi veri­ mun dřpri. Atvinnuleysi­ hÚr n˙na er a­ vÝsu miki­, en ■a­ er ■ˇ mun minna en ■a­ var Ý Nor­ur-AmerÝku og Evrˇpu ß ■ri­ja ßratugnum. Auknu atvinnuleysi fylgir lÝklega enn aukinn ˇj÷fnu­ur, ■ar e­ atvinnuleysi­ kemur jafnan verst ni­ur ß ■eim, sem h÷llum fŠti standa. Varla munu Hagstofan og AGS lßta ■ann vanda einnig fara fram hjß sÚr, enda hefur Hagstofan brug­izt vel vi­ umv÷ndunum mÝnum og annarra og teki­ sig ß. ═ skřrslu sinni „Lßgtekjum÷rk og tekjudreifing 2003-2006“ Ý aprÝl 2009 kanna­ist Hagstofan loksins vi­ aukinn ˇj÷fnu­, en ■ar segir: „Gini-stu­ullinn og fimmtunga-stu­ullinn hafa hŠkka­ meira hjß ═slandi en flestum ÷­rum Evrˇpu■jˇ­um. [HÚr hef­i ßtt a­ standa „÷llum“ ÷­rum Evrˇpu■jˇ­um, innskot mitt, ŮG.] ... ═sland fŠrist ˙r 3.-4. sŠti ßri­ 2004 Ý 7.-8. sŠti ßri­ 2005 og er komi­ Ý 13.-14. sŠti ßri­ 2006.“ Ůjˇ­minjasafni­ safnar n˙ skipulega heimildum um Ýslenzka spillingu fyrr og n˙. Framtaki­ er til fyrirmyndar. Hagstofan ■yrfti a­ leggja safninu li­. Ůetta mjakast.

FrÚttabla­i­, 1. j˙lÝ 2010.


Til baka