Um traust

Hugsum okkur tv÷ l÷nd, sem eru alveg eins a­ ÷llu leyti ÷­ru en ■vÝ, a­ Ý ÷­ru landinu eru stjˇrnmßl og vi­skipti morandi Ý spillingu og Ý hinu er engri teljandi spillingu til a­ dreifa. ═ hvoru landinu myndir ■˙ heldur vilja b˙a? Spurningin svarar sÚr sjßlf.
Ůjˇ­hagsreikningar nß ekki yfir spillingu, heldur a­eins yfir landsframlei­slu, ■jˇ­artekjur og slÝkar stŠr­ir og gera ■vÝ engan greinarmun ß spilltum l÷ndum og ˇspilltum. Ůess vegna m.a. var spilling ekki til umrŠ­u sem ■jˇ­hagsstŠr­ lengi vel vÝ­ast hvar nema Ý sk˙maskotum, jafnvel ekki Ý gerspilltum l÷ndum, ■ar e­ engum haldbŠrum upplřsingum um vandann var til a­ dreifa. Upplřsingaleysi­ kalla­i ß vi­br÷g­. M÷nnum var­ ljˇst, a­ ■urrir hagvÝsar nß ekki a­ segja alla s÷guna um velfer­ og vi­gang ■jˇ­a. Meira ■urfti til.
Ůannig ger­ist ■a­, a­ Transparency International var sett ß laggirnar, fj÷l■jˇ­legt ßtak gegn spillingu, ■ar sem helzta vopni­ var a­ afla upplřsinga um spillingu og svipta hulunni af henni. Ůannig vitum vi­ n˙ e­a ■ykjumst vita, a­ Danm÷rk, Nřja-Sjßland, Finnland, SvÝ■jˇ­ og Noregur teljast b˙a vi­ minnsta spillingu Ý vi­skiptum me­al landa heimsins (═sland stendur ■eim alllangt a­ baki skv. mŠlingum Transparency International), og SˇmalÝa, Nor­ur-Kˇrea, Afganistan og S˙dan teljast b˙a vi­ mesta spillingu. MŠlingarnar eru reistar ß vi­talsk÷nnunum vi­ heimamenn og gesti, sem stunda vi­skipti, og nß yfir m˙tur, ˇe­lilega fyrirgrei­slu og me­fylgjandi mismunun.
    Transparency International er ekki lengur eitt um hituna. Fleiri stofnanir birta n˙ upplřsingar um ˙tbrei­slu spillingar um heiminn. Gallup birti t.d. Ý fyrra ni­urst÷­u k÷nnunar, ■ar sem fram kemur, a­ meiri hluti a­spur­ra Ý 108 l÷ndum af 129 telur spillingu Ý stjˇrnmßlum og stjˇrnsřslu vera ˙tbreitt vandamßl, ekki a­eins Ý l÷ndum, ■ar sem fj÷lmi­lum er haldi­ ni­ri og fßar frÚttir berast af spillingu, heldur einnig sums sta­ar annars sta­ar, ■ar sem fj÷lmi­lar eru frjßlsir. ═ TÚkklandi t.d. telja 94% a­spur­ra spillingu vera alvarlegt vandamßl og 86% ß ═talÝu (enginn hissa ß ■vÝ) bori­ saman vi­ 15% Ý Danm÷rku og 14% Ý SvÝ■jˇ­.
Til samanbur­ar telja 67% a­spur­ra ß ═slandi spillingu vera alvarlegt vandamßl Ý stjˇrnmßlum og stjˇrnsřslu skv. k÷nnun Gallups. Ůetta Štti ekki a­ koma neinum ß ˇvart eftir allt, sem ß undan er gengi­. ═sland er ekki eitt ß bßti. Ţmis ÷nnur Evrˇpul÷nd eiga vi­ enn meiri e­a sama spillingarvanda a­ etja: AlbanÝna (82%), AusturrÝki (67%), BosnÝa og HerzegˇvÝna (89%), B˙lgarÝa (75%), Grikkland (92%), KrˇatÝa (74%), Křpur (76%), Lettland (75%), Lithßen (90%), Makedˇnia (67%), Moldˇva (84%), Pˇlland (68%), Port˙gal (88%), R˙menÝa (80%), R˙ssland (80%), SerbÝa (84%), SlˇvakÝa (71%), SlˇvenÝa (76%), Spßnn (76%), Ungverjaland (79%) og ┌kraÝna (77%) auk ═talÝu og TÚkklands. Íll ÷nnur Evrˇpul÷nd eru ˇspilltari en ═sland skv. k÷nnun Gallups. Ůetta skiptir mßli m.a. vegna ■ess, a­ spilling hamlar vexti og vi­gangi efnahagslÝfsins og bitnar ■vÝ ß lÝfskj÷rum til langs tÝma liti­. Ein ßstŠ­an til ■ess, a­ spilling slŠvir hagv÷xt, er ■essi: Spilling grefur undan trausti manna hvers ß ÷­rum. N˙ ber svo vi­, a­ anna­ fj÷l■jˇ­legt ßtak (World Values Survey) hefur sta­i­ yfir Ý r÷sk 30 ßr til a­ vega og meta me­ vi­talsk÷nnunum trausti­, sem menn bera hver til annars. Ůar eru menn spur­ir, hvort flestu fˇlki sÚ treystandi e­a hvort menn ■urfi a­ gŠta řtrustu var˙­ar Ý samskiptum vi­ anna­ fˇlk. Ůar kemur fram, a­ trausti­, sem ═slendingar bera hver til annars, var l÷ngu fyrir hrun miklu minna en annars sta­ar um Nor­url÷nd. Ein vÝsitalan, sem notu­ er til a­ mŠla traust, er 100 pl˙s hlutfall (%) ■eirra, sem telja, a­ flestu ÷­ru fˇlki sÚ treystandi, a­ frßdregnu hlutfalli (%) ■eirra, sem telja sig ■urfa a­ gŠta řtrustu var˙­ar Ý samskiptum vi­ anna­ fˇlk. VÝsitala yfir 100 vitnar um, a­ meiri hlutinn treystir ÷­ru fˇlki, en vÝsitala undir 100 vitnar um, a­ meiri hlutinn vantreystir ÷­ru fˇlki. ═sland mŠldist 1999 me­ traustvÝsit÷luna 83 bori­ saman vi­ 132 Ý Danm÷rku (1999), 118 Ý Finnlandi (2005), 148 Ý Noregi (2007) og 134 Ý SvÝ■jˇ­ (2006). Tvennt vekur athygli Ý ■essum t÷lum um traust milli manna. ═ fyrsta lagi er ═sland ß allt ÷­rum sta­ en ÷nnur Nor­url÷nd lÝkt og Ý spillingart÷lunum a­ framan. ═ ÷­ru lagi var vantraust milli manna landlŠgt hÚr heima l÷ngu fyrir hrun. Spilling og vantraust voru ■vÝ tr˙lega me­al orsaka hrunsins frekar en aflei­ingar hrunsins.
    Hva­ er til rß­a? Spillingu er e­a Štti a.m.k. a­ vera hŠgt a­ upprŠta ß tilt÷lulega sk÷mmum tÝma me­ l÷gum og eftirfylgni. Vantraust er erfi­ara vi­fangs. Reynslan sřnir, a­ glata­ traust er jafnan erfitt og tÝmafrekt a­ endurheimta. Ůa­ getur teki­ margar kynslˇ­ir. Traust milli manna er Ý ÷llu falli ekki hŠgt a­ endurvekja me­ l÷gum. En heilbrigt eftirlit getur hjßlpa­ til a­ gir­a fyrir svik og pretti og efla traust me­ tÝmanum.

DV, 22. ßg˙st 2014.


Til baka