Bandaríska stjórnarskráin: Er hún úrelt?

Margir líta svo á, ađ styrkur Bandaríkjanna sem stórveldis á flestum sviđum vitni um traustar stjórnskipulegar undirstöđur. Ţví beri enga brýna ţörf til ađ endurskođa stjórnarskrá landsins frá 1787, enda hafi 27 viđaukar viđ textann međ tímanum dugađ vel handa breyttum tíđaranda. Ađrir benda á, ađ styrkur Bandaríkjanna innan lands og út á viđ hafi fariđ ţverrandi m.a. vegna ýmissa innanmeina, sem beinlínis megi rekja til veilna í stjórnarskránni. Í ţessum síđari hópi er Sanford Levinson prófessor í lagadeild Háskólans í Texas. Bók hans Our Undemocratic Constitution bregđur birtu á vandann. Bandaríska stjórnarskráin var umdeild strax í upphafi. Stjórnlagaţingiđ í Fíladelfíu 1787 sátu 55 fulltrúar 12 ríkja eđa fylkja. Á ţinginu var tekizt á um ólíka hagsmuni norđurríkja og suđurríkja, fámennra fylkja og fjölmennra. Af fulltrúunum 55 fengust 39, eđa 70%, til ađ stađfesta skjaliđ međ undirskrift sinni, en ţrír neituđu ađ skrifa undir, og 13 fulltrúar voru farnir heim í fússi fyrir ţinglok. Bandaríkjaţing taldi sig ekki hafa umbođ til ađ hnika svo miklu sem einu orđi textans og sendi hann ţví óbreyttan til afgreiđslu fylkjanna 13, ţar sem sérstök stjórnlagaţing afgreiddu frumvarpiđ eđa haldnar voru almennar atkvćđagreiđslur um ţađ. Pauline Maier prófessor í sagnfrćđi á MIT, Tćkniháskólanum í Massachusetts, lýsir ţví í bók sinni Ratification, ađ umrćđur almennings um stjórnarskrárfrumvarpiđ voru líflegri en nokkur dćmi eru önnur til um í sögu Bandaríkjanna. Mjótt var á munum. Hefđu 20 kjósendur sagt nei frekar en já, hefđi stjórnarskráin dottiđ niđur dauđ. Af ţessari reynslu Bandaríkjamanna má ráđa, hversu fráleitt ţađ er ađ halda ţví fram, eins og t.d. forseti Íslands hefur gert, ađ almenn sátt ţurfi ađ ríkja um nýja stjórnarskrá. Ţađ er ţvert á móti eđlilegt, ađ menn greini á um nýja stjórnarskrá, ţar eđ henni er skv. eđli máls ćtlađ ađ vega og meta ólíka hagsmuni. Ţví hlýtur meiri hluti kjósenda ađ ráđa för eins og raunin varđ í Bandaríkjunum 1787-1788 – og á Íslandi 2010-2012. Engin önnur lending kemur til álita í lýđrćđisríki. Nú standa Bandaríkjamenn frammi fyrir ţeirri stađreynd, ađ mikill hluti kjósenda ţar vestra vantreystir Bandaríkjaţingi og hćstarétti og ţrír Bandaríkjamenn af hverjum fjórum segjast telja landiđ vera á rangri braut skv. skođanakönnunum. Ţessar tölur vitna um dvínandi styrk. Bandaríkin hafa ađ vísu ekki ţurft ađ glíma viđ hreint og beint hrun síđan í kreppunni miklu 1929-1939, en mikiđ vantraust vitnar um veikleika og hlýtur ađ vekja grunsemdir um fúa í undirstöđum stjórnskipunarinnar líkt og í hrundum löndum. Hvernig getur ţađ gerzt í lýđrćđisríki, ađ meiri hluti kjósenda vantreysti kjörnum fulltrúum? Til ađ svara spurningunni tilgreinir Sanford Levinson prófessor í Texas fjórar meintar veilur í stjórnarskrá Bandaríkjanna. Hin fyrsta varđar ójafnt vćgi atkvćđa. Málamiđlunin í Fíladelfíu 1787 milli fámennra fylkja og fjölmennra fól í sér löggjafarţing í tveim deildum, ţar sem fjöldi fulltrúa hvers fylkis skyldi standa í réttu hlutfalli viđ fólksfjölda í neđri deild (fulltrúadeild) og öll fylki skyldu óháđ fólksfjölda hafa tvo fulltrúa í efri deild (öldungadeild). Misvćgi atkvćđisréttarins hefur í krafti ţessa ákvćđis ágerzt međ tímanum. Nýlegt er dćmiđ um tvćr konur, sem voru kjörnar til setu í öldungadeildinni, önnur frá Kaliforníu 2012 međ 6,5 milljónir atkvćđa ađ baki sér og hin frá Alaska 2010 međ 100.000 atkvćđi ađ baki sér. Alaska er alrćmt fyrir ţađ, sem Bandaríkjamenn kalla svínarí (pork barrel) og viđ köllum kjördćmapot. Nćsta veila snýr ađ forsetanum. Ţingiđ getur ekki losađ sig viđ forsetann, nema hann verđi uppvís ađ lögbroti. Ţannig gat Bandaríkjaţing t.d. ekki losađ sig viđ George W. Bush forseta, ţótt hann vćri rúinn trausti, líkt og meiri hluti Íhaldsflokksins í brezka ţinginu gat losađ sig viđ Margréti Thatcher forsćtisráđherra, ţegar hún ţótti vera komin fram yfir síđasta söludag. Viđ bćtist, ađ forsetinn hefur upp á sitt eindćmi neitunarvald gagnvart Bandaríkjaţingi án ţess ađ ţurfa ađ skjóta ágreininingsmálum í dóm kjósenda eins og t.d. málskotsréttur forseta Íslands felur í sér bćđi skv. gildandi stjórnarskrá frá 1944 og skv. nýju stjórnarskránni, sem kjósendur samţykktu í ţjóđaratkvćđagreiđslunni 2012. 

Ţriđja veilan snýr ađ skipun hćstaréttardómara ćvilangt. Ţađ fyrirkomulag freistar forsetans til ađ skipa unga međreiđarsveina í réttinn og hćgir á endurnýjun ţar, svo ađ réttinum hćttir til ađ dragast aftur úr ţjóđfélagsţróuninni og glata trausti almennings. Örari endurnýjun í Hćstarétti myndi fćkka skađlegum dómum og réttarhneykslum.

Fjórđa veilan varđar endurskođunarákvćđi. Ađeins 13 fylki af 50 međ 4% kjósenda á landsvísu ţarf til ađ koma í veg fyrir endurskođun stjórnarskrárinnar. Engan ţarf ţví ađ undra, ađ stjórnarskrá Bandaríkjanna skuli hafa stađiđ óbreytt frá 1787, ef frá eru taldir viđaukarnir. Sanford Levinson lýsir vandanum nánar í nýrri bók sinni, Framed. Meira nćst.

Fréttablađiđ, 2. apríl 2015.


Til baka