BandarÝska stjˇrnarskrßin og ═sland

Stjˇrnarskrß BandarÝkjanna var umdeild frß byrjun eins og vi­ var a­ b˙ast. Hana s÷mdu 55 karlar, flestir l÷gfrŠ­ingar og eignamenn og sumir ■rŠlahaldarar, t.d. George Washington, Thomas Jefferson og James Madison, sem allir ur­u sÝ­an forsetar BandarÝkjanna. ŮrŠlar voru hvergi nefndir Ý stjˇrnarskrßnni. ┴greiningur stjˇrnlaga■ingsfulltr˙a um, hvort sko­a bŠri ■rŠla sem fullgilt fˇlk e­a ekki, var leystur me­ ■vÝ a­ sko­a hvern ■rŠl sem 60% mann. Ůetta skipti mßli, ■ar e­ Ý fimm af fylkjunum 13 nßmu ■rŠlar frß fjˇr­ungi mannfj÷ldans upp undir helming og fj÷ldi sŠta Ý fulltr˙adeild BandarÝkja■ings skyldi standa Ý rÚttu hlutfalli vi­ mannfj÷ldann. VirginÝa var fj÷lmennust fylkjanna me­ fimmtung heildarmannfj÷ldans, sem var 3,6 milljˇnir, en Delaware var fßmennasta fylki­ me­ innan vi­ 2%. Mesti munurinn ß vŠgi atkvŠ­a Ý kosningum til ÷ldungadeildar ■ingsins, ■ar sem ÷ll fylkin skyldu hafa tvo fulltr˙a hvert, var ■vÝ tÝfaldur e­a ■ar um bil.

Eintˇmir karlar, eignamenn, l÷gfrŠ­ingar og ■rŠlahaldarar: Hversu lÝklegt mß telja, a­ stjˇrnarskrß, sem ■eir s÷mdu fyrir nŠstum 230 ßrum, haldi gildi sÝnu Ý samfÚlagi n˙tÝmans? Thomas Jefferson leit svo ß, a­ hver kynslˇ­ ■yrfti a­ semja sÚr nřja stjˇrnarskrß. Hann skrifa­i Ý brÚfi til James Madison 1789: „SÚrhver stjˇrnarskrß deyr e­lilegum dau­daga eftir 19 ßr.“ Ůa­ er tr˙lega engin tilviljun, a­ me­alending stjˇrnarskrßa um heiminn er einmitt 19 ßr.

╔g lřsti ß ■essum sta­ fyrir viku fjˇrum meintum stjˇrnskipunarveilum, sem hafa gefi­ Sanford Levinson prˇfessor Ý lagadeild Hßskˇlans Ý Texas og řmsum ÷­rum stjˇrnlagafrŠ­ingum tilefni til a­ mŠla fyrir endursko­un bandarÝsku stjˇrnarskrßrinnar Ý sta­ ■ess a­ halda ßfram a­ bŠta vi­ hana vi­aukum og gera ■annig ˙r henni stagbŠtta flÝk.

Fyrsta veilan liggur Ý misvŠgi atkvŠ­a. N˙ er mesti munurinn ß vŠgi atkvŠ­a Ý kosningum til ÷ldungadeildarinnar, ■ar sem ÷ll fylkin hafa enn sem fyrr tvo fulltr˙a hvert, ekki lengur tÝfaldur heldur 66-faldur. KalifornÝa hefur fleiri Ýb˙a en nemur samanl÷g­um Ýb˙afj÷lda Ý 21 fßmennustu fylkjanna. HÚr er broti­ enn grˇflegar en ß­ur gegn frumreglu lř­rŠ­isins „einn ma­ur, eitt atkvŠ­i“ me­ ß■reifanlegum aflei­ingum. Frambjˇ­endur lei­a KalifornÝu yfirleitt hjß sÚr, ■ar e­ meiri hluti kjˇsenda ■ar sty­ur yfirleitt demˇkrata. ═ sta­inn eltast frambjˇ­endur vi­ kjˇsendur Ý miklu fßmennari fylkjum.

Ínnur veilan felst Ý, a­ forsetinn getur beitt ■ingi­ neitunarvaldi ß eigin spřtur ßn ■ess a­ skjˇta ßgreiningnum Ý dˇm kjˇsenda. Ůingi­ getur ekki viki­ trausti r˙num forseta frß, nema hann brjˇti l÷g. Forsetinn ■arf ekki a­ fß meiri hluta atkvŠ­a Ý kosningum (og jafnvel ekki flest atkvŠ­i eins ger­ist 2000), ■ar e­ stjˇrnarskrßin leyfir ekki forsetakj÷r Ý tveim umfer­um, ■ar sem kjˇsendur velja milli tveggja frambjˇ­enda Ý sÝ­ari umfer­ eins og tÝ­kast t.d. Ý Frakklandi.

Ůri­ja veilan snřr a­ HŠstarÚtti. Frß 1970 hafa bandarÝskir hŠstarÚttardˇmarar a­ jafna­i seti­ 26 ßr Ý embŠtti, en fram a­ ■vÝ, 1789-1970, sßtu ■eir 15 ßr hver a­ jafna­i. ŮaulsŠtnum dˇmurum hŠttir til a­ tefja fyrir framgangi n˙tÝmalegra sjˇnarmi­a. Írari endurnřjun dˇmara eftir f÷stum reglum, t.d. ■annig, a­ elzti dˇmarinn vÝki fyrir nřjum dˇmara anna­ hvert ßr, myndi tryggja endurnřjun til fulls ß 18 ßra fresti, ■ar e­ dˇmararnir eru nÝu.

Fjˇr­a veilan snřr a­ endursko­un stjˇrnarskrßrinnar. A­eins 13 fylki af 50 me­ 4% kjˇsenda ß landsvÝsu ■arf til a­ koma Ý veg fyrir endursko­un hennar. Ůa­ er bagalegt, ■ar e­ einmitt fßmennustu rÝkin hafa mestan hag af fyrstu veilunni, ˇj÷fnu vŠgi atkvŠ­a. Fylkin 50 hafa sett sÚr stjˇrnarskrßr. Stjˇrnarskrß New York kve­ur ß um, a­ kosi­ sÚ um ■a­ ß 20 ßra fresti, hvort halda skuli stjˇrnlaga■ing til a­ breyta stjˇrnarskrßnni. Ůetta sjˇnarmi­ Jeffersons og heimsins ß heildina liti­ nŠr ekki til stjˇrnarskrßr BandarÝkjanna. Ůess vegna mŠlir Sanford Levinson prˇfessor Ý Texas fyrir stjˇrnlaga■ingi, ■ar sem fulltr˙arnir sÚu valdir af handahˇfi ˙r ■jˇ­skrß, ■eir semji landinu nřja stjˇrnarskrß e­a snÝ­i a.m.k. gallana af gildandi stjˇrnarskrß og nřja stjˇrnarskrßin sÚ sÝ­an borin undir ■jˇ­aratkvŠ­i. Tillaga Levinsons er Ý a­alatri­um Ý samrŠmi vi­ feril stjˇrnarskrßrmßlsins hÚr heima frß 2009. Hann telur brřnt a­ halda BandarÝkja■ingi utan vi­ ferli­ lÝkt og gert var 1787-1788 til a­ gir­a fyrir hagsmunaßrekstur og sjßlft÷ku. Vi­ bŠtist, a­ bandarÝsk stjˇrnmßl eru ofurseld peninga÷flum, einkum eftir a­ HŠstirÚttur ˙rskur­a­i 2014, a­ engin b÷nd megi leggja ß framl÷g til stjˇrnmßlastarfsemi. Ůjˇ­, sem sty­st vi­ regluna „einn dollari, eitt atkvŠ­i“ frekar en „einn ma­ur, eitt atkvŠ­i“, hlřtur a­ b˙a vi­ ■verrandi traust og ■urfa a­ taka sÚr tak. Veilurnar Ý bandarÝsku stjˇrnarskrßnni, sem raktar voru a­ ofan, eiga sÚr hli­stŠ­ur Ý stjˇrnarskrß ═slands frß 1944. Nřja stjˇrnarskrßin, sem kjˇsendur sam■ykktu me­ 2/3 hlutum atkvŠ­a Ý ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunni 2012, er ß hinn bˇginn laus vi­ allar veilurnar fjˇrar. Vi­ bŠtist, a­ beint lř­rŠ­i mun vŠntanlega draga ˙r vŠgi peningaafla ß stjˇrnmßlavettvangi.

FrÚttabla­i­, 9. aprÝl 2015.


Til baka