Um hei­ur og sˇma

N˙ tÝ­kast a­ slß mßli ß řmsar samfÚlagsstŠr­ir sem engar haldbŠrar t÷lur voru til um ß­ur. Ůa­ er framf÷r. Ekki er langt sÝ­an umrŠ­ur um spillingu voru allar Ý sk÷tulÝki ■ar e­ engar nothŠfar t÷lur voru til um fyrirbŠri­ heldur a­eins ßgizkanir. Menn komust upp me­ a­ ■rŠta fyrir spillingu ■ˇtt h˙n blasti vi­ ■ar e­ engum sta­t÷lum um hana var til a­ dreifa. Sama mßli gegnir um traust, bŠ­i trausti­ sem menn bera hver til annars og til řmissa stofnana ■jˇ­fÚlagsins. Spilling, traust og slÝkar stŠr­ir mŠttu afgangi Ý umrŠ­um um ■jˇ­fÚlagsmßl ■ar e­ menn h÷f­u ekki fast land undir fˇtum. Svo er ekki lengur. ┴ sÝ­ustu ßrum hefur veri­ safna­ g÷gnum um spillingu Ý vi­skiptum og stjˇrnmßlum vÝ­a um heim. Ůetta hefur gert m÷nnum kleift a­ rekja ßhrif spillingar t.d. ß v÷xt og vi­gang efnahagslÝfsins. Spilling reynist draga ˙r hagvexti um heiminn. Ůessi ni­ursta­a liggur ekki Ý augum uppi. Sumir hafa haldi­ ■vÝ fram a­ spilling smyrji hjˇl vi­skiptalÝfsins og ÷rvi ■a­ me­ ■vÝ mˇti. A­rir hafa haldi­ hinu fram a­ spilling slŠvi atvinnulÝfi­ me­ ■vÝ t.d. a­ tefla verklegum framkvŠmdum Ý hendur m˙tuveitenda frekar en ■eirra sem skila hagkvŠmustu tilbo­um Ý verkin, me­ ■vÝ a­ velja stjˇrnendur mikilvŠgra stofnana eftir flokkshollustu frekar en ver­leikum og ■annig ßfram. Rannsˇknir ß sambandi spillingar og hagvaxtar benda til a­ tŠrandi ßhrif spillingar ß efnahagslÝfi­ sÚu sterkari en nŠrandi ßhrif hennar ■egar ÷llu er til skila haldi­. Ůetta skiptir mßli. M÷rgum sřnist spilling vÝ­a Ý AfrÝkul÷ndum vera dragbÝtur ß lÝfskj÷rum fˇlksins ■ar. Ůetta er umhugsunarefni handa ═slendingum Ý ljˇsi ■ess a­ nřleg athugun Gallups sřnir a­ 67% svarenda Ý vi­talsk÷nnun Gallups telja spillingu vera alvarlegt vandamßl Ý stjˇrnmßlum og stjˇrnsřslu ß ═slandi bori­ saman vi­ 14% Ý SvÝ■jˇ­, 15% Ý Danm÷rku, 77% Ý ┌kraÝnu, 80% Ý R˙sslandi og 86% ß ═talÝu. Rannsˇknir ß trausti eru skemmra ß veg komnar. ŮŠr mß a­ nokkru leyti rekja til bˇkarinnar Bowling Alone (2000) eftir bandarÝska prˇfessorinn Robert Putnam, bˇk sem sumir telja ßhrifarÝkasta stjˇrnmßlafrŠ­irit samtÝmans. Bˇkarheiti­ er dregi­ af sta­t÷lum sem sřna a­ n˙ kjˇsa margir BandarÝkjamenn a­ slß keilur einir frekar en me­ ÷­rum. Hvers vegna? Sjˇnvarp hefur kennt m÷nnum a­ verja tˇmstundum Ý einr˙mi, segir Putnam. Hann telur einnig a­ brottf÷r kvenna af heimilum ˙t ß vinnumarka­inn hafi veikt lÝmi­ sem heldur fj÷ldskyldum saman og ■ß um lei­ samfÚlaginu. ═ ■essu felst engin ßs÷kun af hßlfu Putnams, heldur er hann bara a­ leita skřringa ß or­num hlut, hŠggengri ■rˇun. ═ bˇkinni lřsir Putnam ■vÝ hversu traust hefur dvÝna­ Ý BandarÝkjunum undangengna ßratugi. Hann hefur m.a. minnkandi kosninga■ßttt÷ku til marks. ┴rin 1840-1900 var kosninga■ßtttaka Ý forsetakosningum vestra 77% a­ jafna­i bori­ saman vi­ 56% 1904-2012. Kosninga■ßtttakan hefur veri­ undir 60% ÷ll ßrin frß 1972. FŠkkun fÚlagsmanna Ý verklř­sfÚl÷gum er angi ß sama mei­i. N˙ eru til fj÷l■jˇ­leg vi­talsg÷gn allm÷rg ßr aftur Ý tÝmann um trausti­ sem menn segjast bera hver til annars. Ůegar menn eru spur­ir hvort flestu fˇlki sÚ treystandi e­a hvort gŠta ■urfi řtrustu var˙­ar Ý samskiptum vi­ anna­ fˇlk kemur Ý ljˇs a­ trausti­ sem ═slendingar bera hver til annars var l÷ngu fyrir hrun miklu minna en annars sta­ar um Nor­url÷nd. Spilling og vantraust voru ■vÝ tr˙lega me­al orsaka hrunsins frekar en aflei­ingar hrunsins. Vantrausti­ fyrir hrun leiddi ekki til aukins eftirlits heldur var ■vÝ mŠtt me­ andvaraleysi og afskiptaleysi. Vi­ bŠtast innlendar mŠlingar Capacents og MMR ß trausti. Skv. MMR s÷g­ust 14% landsmanna treysta Al■ingi 2015. Capacent mŠlir a­eins meira traust: ■au segja a­ 18% svarenda hafi treyst Al■ingi 2015 bori­ saman vi­ 50% 1995 og 42% 2008. Bankarnir fß enn verri ˙trei­. Skv. MMR s÷g­ust 7% svarenda treysta b÷nkunum 2015, en 12% skv. Capacent bori­ saman vi­ 40% 2008. Skv. MMR s÷g­ust 65% svarenda treysta Hßskˇla ═slands 2015, en 72% skv. Capacent bori­ saman vi­ 90% 2008 og 84% 1995. Ůessar t÷lur um ■verrandi traust vitna ekki endilega um auki­ ˇ■ol almennings. Ůa­ sÚst ß ■vÝ a­ traust almennings til l÷greglunnar hefur haldizt st÷­ugt Ý kringum 80% frß ■vÝ fyrir hrun. Hitt vir­ist lÝklegra a­ spilling stjˇrnmßlanna sem birtist m.a. Ý illa ˙tfŠr­ri einkavŠ­ingu og sÝ­an hruni bankanna og n˙ sÝ­ast Ý tilraun stjˇrnmßlamanna til a­ drepa nřju stjˇrnarskrßnni ß dreif til a­ ■ˇknast ˙tvegsm÷nnum og sjßlfum sÚr hafi ßtt drj˙gan ■ßtt Ý a­ draga ˙r ßliti Al■ingis. Vantraust Ý gar­ bankanna vir­ist stafa m.a. af ■vÝ a­ ■eir heg­a sÚr enn a­ nokkru leyti eins og rÝki Ý rÝkinu, enda er ■eim enn, sj÷ ßrum eftir hrun, b˙i­ svipa­ fßkeppnisumhverfi og fyrir hrun.

FrÚttabla­i­, 21. jan˙ar 2016.


Til baka