Vi­tal vi­ Uppeldi 2008

Anna Lilja Marshall tˇk vi­tali­.

 

1.           Ů˙ nefnir ■a­ Ý greininni „Hver ß a­ sjß um b÷rnin?“ sem birtist Ý FrÚttabla­inu fyrir nokkrum ßrum a­ ■a­ skipti mßli fyrir barn a­ hefja menntun ß fyrstu ßrum ■ess Ý leikskˇla, hvers vegna?

 

Barnsheilinn er Ý mˇtun fyrstu ßr Švinnar, e­a svo hefur mÚr skilizt ß rannsˇknum lÝfe­lisfrŠ­inga, lŠkna og sßlfrŠ­inga, og hann er eftir ■vÝ mj÷g mˇttŠkilegur Ý frumbernsku fyrir hvers kyns upp÷rvun. Fullor­i­ fˇlk kannast vi­ svipu­ fyrirbŠri ˙r hversdagslÝfinu: b÷rn, sem lŠra snemma erlend tungumßl, hafa lÝkt og ekkert fyrir ■vÝ a­ tala ■au eins og innfŠddir. Ůeir, sem lŠra erlend mßl ß fullor­insaldri, tala ■au oft me­ ■ungum hreim. B÷rn, sem lŠra snemma ß hljˇ­fŠri, nß i­ulega meiri leikni en fˇlk, sem byrjar a­ lŠra ß hljˇ­fŠri ß fullor­insaldri. MÚr skilst ß ■essum rannsˇknum, sem Úg vÝsa til, a­ ■roski barnsheilans fari svolÝti­ eftir ■vÝ, sem fyrir b÷rnunum er haft, strax frß fŠ­ingu. Ůess vegna ■arf menntun barnanna a­ hefjast strax Ý leikskˇlunum, og au­vita­ einnig ß heimilunum.   

 

 

2.           Hvar Šttu b÷rn helst a­ alast upp, heima hjß foreldrum e­a ß leikskˇlum fyrstu tv÷ ßr Švinnar?

 

Ůetta er ■ung spurning, sem hvert foreldri ver­ur a­ svara fyrir sig. MÚr hefur sřnzt, a­ ■a­ sÚ n˙ or­i­ algengara en ß­ur, a­ b÷rn sÚu sett Ý leikskˇla fyrir tveggja ßra aldur. MÚr hefur einnig sřnzt, a­ a­alhvati ■essarar breytingar sÚ ■÷rf foreldranna fyrir a­ vinna bŠ­i utan heimilis, ■vÝ a­ m÷rg heimili nß ekki endum saman upp ß ÷nnur břti. ═ ÷llu falli rÝ­ur ß ■vÝ, a­ leikskˇlinn sÚ ekki hugsa­ur sem geymsla handa b÷rnunum, svo a­ foreldrarnir fßi fri­ til tekju÷flunar utan heimilis, heldur sem raunverulegur skˇli, ■ar sem vel mennta­ir og vel launa­ir kennarar vinna markvisst a­ ■vÝ a­ koma b÷rnunum til ■roska. Ůess vegna finnst mÚr, a­ keppa eigi a­ ■vÝ a­ fella leikskˇlana til fulls inn Ý skˇlakerfi­, en ■ˇ ■annig a­ foreldrum sÚ frjßlst a­ hafa b÷rnin heima fyrstu ßrin og kenna ■eim ■ar. Sonarsynir mÝnir tveir eru Ý Hagaborg, annar er nřor­inn fimm ßra, hinn er nřor­inn tveggja. Ůeim lÝkar vistin mj÷g vel. Ůeim eru sag­ar s÷gur eins og Ý sveitinni Ý gamla daga: sß eldri fer me­ s÷guna af B˙kollu me­ miklum til■rifum, hann lŠr­i hana af leikskˇlakennaranum sÝnum.

 

3.           Hvernig er hŠgt a­ fß stjˇrnv÷ld til ■ess a­ leggja meiri fjßrmuni Ý menntun ungra barna?

 

Ůa­ hlřtur a­ vera hŠgt me­ ■rotlausum fort÷lum og r÷krŠ­um. S˙ a­fer­ hefur hinga­ til duga­ vel. Fyrir fßeinum ßrum var mun minna fÚ vari­ til menntamßla ß ═slandi en annars sta­ar um Nor­url÷nd. Munurinn nam 2%-3% af landsframlei­slu. Margir skˇlamenn og a­rir gagnrřndu stjˇrnv÷ld fyrir vanrŠkslu menntamßlanna, ■vÝ a­ mikil og undirst÷­ugˇ­ menntun mannaflans er ein mikilvŠgasta uppspretta hagsŠldar og velfer­ar. Og viti menn: yfirv÷ldin tˇku sÚr tak, svo a­ n˙ eru fjßrveitingar rÝkis og sveitarfÚlaga til menntamßla ß ═slandi or­nar sambŠrilegar vi­ fjßrveitingar til menntamßla annars sta­ar ß Nor­url÷ndum. Ůessi umskipti ßttu sÚr sta­ ß tilt÷lulega stuttum tÝma. HÚr ■arf a­ hyggja a­ ■vÝ, a­ ═slendingar eru yngsta ■jˇ­in ß Nor­url÷ndum Ý ■eim skilningi, a­ hÚr er hlutfallslega fleira ungt fˇlk en annars sta­ar, og eftir ■vÝ ■urfa fjßrveitingar til menntamßla ß ÷llum skˇlastigum hÚr heima a­ vera rÝflegri en ella.

 

4.           Hverju ■arf a­ breyta til ■ess a­ vi­horfi­ til leikskˇla breytist, ■.e.a.s. a­ frekar sÚ liti­ ß ■ß sem menntastofnun heldur en geymslu?

 

Skˇlamenn ■urfa a­ brřna fyrir stjˇrnmßlam÷nnum og almenningi mikilvŠgi ■ess, a­ ung b÷rn njˇti strax Ý leikskˇlunum hins allra bezta atlŠtis, sem v÷l er ß. Ůa­ ■arf a­ gera miklar og strangar menntunarkr÷fur til leikskˇlakennara, og ■a­ ■arf a­ grei­a ■eim gˇ­ laun. HÚr ■arf ekki a­ gera neinn greinarmun ß leikskˇlum og ÷­rum skˇlum: hugsjˇnin er hina sama. Vi­horfi­ til skˇlanna, og ekki bara leikskˇlanna, vir­ist ■ˇ breytast hŠgar en ■÷rf vŠri ß sumpart kannski vegna ■ess, a­ margir kennarar eru kennarar af lÝfi og sßl, af hugsjˇn, og setja ■vÝ ekki fyrir sig ■au lßgu laun, sem eru Ý bo­i fyrir kennslu. Stjˇrnv÷ld ganga ß lagi­. Vi­ ■etta bŠtist ■a­, a­ skˇlakerfi­ er svo a­ segja allt Ý h÷ndum rÝkis og sveitarfÚlaga. Af ■essu lei­ir, a­ allir kennarar ß ÷llum skˇlastigum ■urfa a­ semja vi­ tvo samgrˇna vinnuveitendur. RÝki­ og sveitarfÚl÷gin neyta einkeypisa­st÷­u sinnar til a­ ■rřsta ni­ur launum kennara. Meiri fj÷lbreytni og samkeppni Ý skˇlarekstri myndi rj˙fa ■essa einkeypisa­st÷­u og skapa skilyr­i til hŠkkunar me­allauna kennara ß ÷llum skˇlastigum. Jafnframt myndi launamunur me­al kennara tr˙lega fŠrast Ý v÷xt, ■ar e­ skˇlastjˇrnendur lÝkt og a­rir vinnuveitendur myndu helzt vilja fß svigr˙m til a­ grei­a mishß laun fyrir mismikla og misgˇ­a vinnu. Ůessi skipan er ■egar komin ß Ý hßskˇlunum og gefst vel ■ar, og h˙n kann me­ tÝmanum a­ fŠrast inn Ý framhaldsskˇla, grunnskˇla og leikskˇla, enda ■ˇtt hlutlŠgt mat ß vinnuframlagi kennara ß  ■eim skˇlastigum sÚ a­ řmsu leyti torveldara en ß hßskˇlastigi.

 

5.           ═ greininni kemur fram a­ ■˙ telur a­ menntun sÚ best vari­ heima hjß foreldrum, hva­ ■arf a­ breyta leikskˇlum til a­ menntunin batni?

 

Ekki er ■a­ n˙ algild regla. Sumir foreldrar geta ugglaust veitt ungum b÷rnum sÝnum betra atlŠti, betri menntun, en gˇ­ir leikskˇlar. Ůegar svo hßttar, vŠri ■a­ b÷rnunum Ý hag a­ fß a­ vera heima. En foreldrarnir telja sig i­ulega ekki hafa efni ß a­ hafa b÷rnin heima vegna vinnutekjutaps utan heimilisins og setja ■au ■vÝ Ý leikskˇla. B÷rnin eru ekki spur­. ═ ■essu dŠmi hagnast foreldrarnir ß kostna­ barna sinna. Sumir a­rir foreldrar myndu ekki veita b÷rnum sÝnum jafngott atlŠti og jafngˇ­a menntun og gˇ­ir leikskˇlar geta gert. Ůß er ■a­ b÷rnunum Ý hag a­ fß heldur a­ vera Ý leikskˇla. En ■a­ er samt varla rÚttlŠtanlegt a­ skylda lÝtil b÷rn til a­ vera Ý leikskˇla til a­ hlÝfa ■eim vi­ foreldrum sÝnum. Hugmyndin er ■ˇ ekki fjarrŠnni en svo, a­ einmitt ■etta er takmark l÷gbo­innar skˇlaskyldu: a­ svipta foreldra rÚttinum til a­ meina b÷rnunum sÝnum a­ ganga Ý skˇla. Ůessi frjßlslynda forrŠ­ishyggja er hryggjarstykki­ Ý frŠ­slul÷ggj÷f alls heimsins.

 

6.           Telur ■˙ a­ vi­horf til leikskˇla hafi breyst frß ■eim tÝma sem ■˙ skrifa­ir greinina?

 

Margir t÷lu­u vi­ mig um ■essa grein, n˙ ■˙. MÚr ■ykir vŠnt um ■a­. Menntamßl og heilbrig­ismßl eru me­al mikilvŠgustu vi­fangsefna samfÚlagsins. Ůa­ er brřnt, a­ vel sÚ haldi­ ß svo mikilvŠgum mßlum. HÚr hangir tvennt ß spřtunni: vitaskuld ■arf a­ veita miklu fÚ til ■essara mßlaflokka, og ■a­ ■arf a­ fara vel me­ allt ■a­ fÚ, svo a­ ■a­ komi a­ sem allra mestu gagni. MÚr hafa ■ˇtt almennar umrŠ­ur um menntamßl og heilbrig­ismßl sn˙ast um of um fjßrskort og minna en skyldi um skipulagsmßlin, ■a­ er um fŠrar lei­ir til a­ nřta rß­st÷funarfÚ­ sem bezt. Skipulag skˇlamßlanna er vi­kvŠmt og eldfimt efni, og m÷rgum finnst ■Šgilegra a­ tala heldur um nau­syn ■ess a­ verja meira almannafÚ til menntamßla, eins og til a­ for­ast erfi­ar umrŠ­ur um aukna fj÷lbreytni og samkeppni Ý skˇlarekstri.