Uppreisn kjˇsenda

Ein lÝkleg skřring ß bßgu ßstandi stjˇrnmßlanna Ý BandarÝkjunum og Evrˇpu n˙ er uppreisn rei­ra kjˇsenda gegn forrÚttindum, m.a. gegn stjˇrnmßlaflokkum sem heg­a sÚr eins og hagsmunasamt÷k stjˇrnmßlamanna og b÷nkum sem heg­a sÚr eins og rÝki Ý rÝkinu.

Byrjum vestra. Ůar hefur ■a­ gerzt Ý fyrsta sinn a­ nřr forseti nřtur ekki trausts meiri hluta kjˇsenda frß fyrsta degi sÝnum Ý embŠtti, heldur stendur hann andspŠnis g÷tumˇtmŠlendum um allt land og erlendis, dˇmstˇlar hnekkja tilmŠlum hans, og hann er dreginn sundur og saman Ý svo beittu hß­i Ý sjˇnvarpi kv÷ld eftir kv÷ld a­ anna­ eins hefur ekki sÚzt sÝ­an Charlie Chaplin reif Adolf Hitler Ý sig Ý EinrŠ­isherranum 1940. Hvernig gat ■etta gerzt?

Rep˙blikanar ß ■ingi h÷f­u gengi­ svo fram af m÷rgum kjˇsendum sÝnum a­ Donald Trump, alls ˇreyndur Ý stjˇrnmßlum, gat teki­ flokkinn yfir eins og a­ drekka vatn: ■etta var ˇvinveitt yfirtaka eins og ■a­ heitir ß vi­skiptamßli. Trump strßfelldi keppinauta sÝna og trygg­i sÚr ■annig ˙tnefningu flokksins sem lyppa­ist ni­ur. Laska­ur Rep˙blikanaflokkur nß­i meiri hluta Ý bß­um deildum ■ingsins. Vi­ erum vitni a­ s÷gulegri tilraun kjˇsenda til a­ taka flokkinn yfir.

Litlu muna­i a­ svipa­ ger­ist Ý flokki demˇkrata nema Hillary Clinton fv. ■ingma­ur og rß­herra stˇ­ af sÚr yfirt÷kutilraun Bernie Sanders sem var nřgenginn til li­s vi­ flokkinn og haf­i ß­ur veri­ ˇhß­ur ■ingma­ur Ý ÷ldungadeildinni. Clinton hlaut 16 milljˇnir atkvŠ­a Ý prˇfkj÷rum demˇkrata gegn 12 milljˇnum atkvŠ­a Sanders. Til vi­mi­unar hlaut Trump 13 milljˇnir atkvŠ­a Ý prˇfkj÷rum rep˙blikana.

Hvers vegna var­ eitt ofan ß Ý flokki rep˙blikana og anna­ me­al demˇkrata? Hvers vegna var Samfylkingunni og Framsˇkn refsa­ grimmilega Ý sÝ­ustu ■ingkosningum hÚr heima? – en hvorki SjßlfstŠ­isflokknum nÚ Vinstri grŠnum. Vegir kjˇsenda eru ˇrannsakanlegir.

Kjˇsendur – a­ vÝsu ekki meiri hluti kjˇsenda ß landsvÝsu heldur meiri hluti kj÷rmanna Ý ˙r sÚr gengnu kosningakerfi – tˇku uppreisnarmann Ý r÷­um rep˙blikana fram yfir fulltr˙a flokkseigenda me­al demˇkrata. Kjˇsendur refsu­u demˇkr÷tum m.a. fyrir a­ hafa rofna­ ˙r tengslum vi­ kjˇsendur eins og bla­ama­urinn Thomas Frank lřsir vel Ý nřrri bˇk, Listen, Liberal, og fyrir of nßi­ samneyti vi­ bankamenn ß Wall Street sem h÷f­u nŠstum keyrt landi­ Ý kaf 2007-2008. ŮvÝ fˇr sem fˇr.

TilmŠli Trumps forseta fyrstu daga hans Ý embŠtti sn˙ast nŠr ÷ll um a­ endurreisa forrÚttindi handa einkavinum forsetans sem hefur umkringt sig me­ einsleitum hˇpi au­manna. TilmŠlin sn˙ast m.a. um a­ slaka ß umhverfisvernd me­ ■vÝ a­ veita fyrirtŠkjum aftur rÚtt til a­ demba eitru­um ˙rgangi Ý ßr og v÷tn, draga ˙r fjßrmßlaeftirliti me­ ■vÝ a­ veita b÷nkum aftur rÚtt til a­ fÚflÚtta grunlausa vi­skiptavini o.fl Ý ■eim d˙r. Varla var ■a­ ■etta sem kjˇsendur voru a­ bi­ja um. Ůetta er gamalt herbrag­: rep˙blikanar la­a til sÝn kjˇsendur me­ ■vÝ a­ lofa ■eim a­ banna fˇsturey­ingar og nota ■ingstyrkinn sÝ­an til a­ mylja enn frekar undir au­menn eins og Thomas Frank lřsir Ý bˇk sinni What┤s the Matter with Kansas?: How Conservatives Won the Heart of America.

S÷mu tilhneigingar ver­ur n˙ vart Ý Evrˇpu. Yfirvofandi ˙rs÷gn Breta ˙r ESB er angi ß ■essum mei­i. Barßttan fyrir ˙rs÷gn Ý a­draganda ■jˇ­aratkvŠ­agrei­slunnar 2016 var a­ miklu leyti bygg­ ß ˇsannindum lÝkt og kosningabarßtta Trumps Ý BandarÝkjunum. Lygin var hlaupin hringinn Ý kringum landi­ ß­ur en sannleikurinn nß­i a­ reima ß sig skˇna.

Og n˙ standa Frakkar frammi fyrir forsetaframbjˇ­anda Ůjˇ­fylkingarinnar, Marine Le Pen, sem berst fyrir ˙rs÷gn Frakka ˙r ESB. A­alkeppinauturinn, Franšois Fillon, frambjˇ­andi hŠgri manna, ß hendur sÝnar a­ verja gegn ßs÷kunum um spillingu, sams konar spillingu og stjˇrnmßlastÚttin ■ar Ý landi og vÝ­ar hefur gert sig seka um Ý stˇrum stÝl. Jacques Chirac, forseti Frakklands 1995-2007, fÚkk skilor­sbundinn tveggja ßra fangelsisdˇm 2011 fyrir spillingu. Dˇmskerfi­ virkar.

Spilling Ý Evrˇpu og AmerÝku tekur ß sig řmsar myndir. Ein ■eirra leynist Ý skattaskjˇlum eins og franski hagfrŠ­ingurinn Gabriel Zucman, lektor Ý rÝkishßskˇlanum Ý Berkeley Ý KalifornÝu, lřsir vel Ý nřrri bˇk, The Hidden Wealth of Nations. Zucman metur samanlag­an fjßrau­ heimsins ß tŠpa 100.000 milljar­a BandarÝkjadala. Af ■essu fÚ eru 8.000 milljar­ar geymdir Ý skattaskjˇlum (■ar af um ■ri­jungur Ý Sviss), jafnvir­i landsframlei­slu ═slands Ý nŠstum 500 ßr. Ůa­ mega Frakkar ■ˇ eiga og a­rar Evrˇpu■jˇ­ir a­ af 332 rß­herrum ßlfunnar fundust bara fjˇrir Ý Panama-skj÷lunum: einn ß M÷ltu og ■rÝr ß ═slandi, en enginn ß meginlandinu. Panama-skj÷lin vitna ■ˇ a­eins um hluta vandans. Panama er ekki eina skattaskjˇli­. Vi­ bŠtist a­ stˇrfyrirtŠki hafa sviki­ laun■ega um rÚttmŠta hlutdeild Ý ßvinningnum af aukinni al■jˇ­legri verkaskiptingu og tŠkni■rˇun og grafi­ ■annig undan almennum stu­ningi vi­ slÝkar framfarir.

VŠri fali­ fÚ dregi­ fram Ý dagsljˇsi­ me­ samstilltu ßtaki og vŠri ■a­ skrß­ myndi tvennt gerast. ═ fyrsta lagi myndu tekjur af ■essum eignum ver­a skattlag­ar lÝkt og a­rar fjßrmagnstekjur. Ůa­ myndi gerbreyta landslagi heimsb˙skaparins enda ■ˇtt eignarskattar sem tÝ­kast ˇvÝ­a n˙ or­i­ vŠru ekki teknir upp aftur. ═ annan sta­ myndu tortryggni og ˙lf˙­ almennings gagnvart au­m÷nnum minnka og lÝkurnar ß lř­rŠ­islegu kj÷ri ˇhefla­ra ÷fgamanna til forustu Ý stjˇrnmßlum myndu einnig minnka. Til mikils er a­ vinna.

FrÚttabla­i­, 9. febr˙ar 2017.


Til baka