VÝetnam, VÝetnam

Styrj÷ldin Ý VÝetnam, ÷­ru nafni sÝ­ari styrj÷ldin Ý IndˇkÝna, stˇ­ Ý tŠp 20 ßr, frß 1955 til 1975, fyrsta strÝ­i­ ■ar sem BandarÝkin fˇru halloka. ┴­ur h÷f­u Frakkar hr÷kklazt frß VÝetnam 1954 eftir ßtta ßra strÝ­ frß 1946.

T÷lurnar um mannfall eru ß reiki en tali­ er n˙ a­ strÝ­i­ 1955-1975 hafi kosta­ allt a­ 3,6 milljˇnir mannslÝfa, ■.m.t. 2 milljˇnir ˇbreyttra vÝetnamskra borgara auk 1,1 milljˇnar nor­ur-vÝetnamskra hermanna, 200.000 til 250.000 su­ur-vÝetnamskra hermanna og 58.000 bandarÝskra hermanna. Ůetta var okkar strÝ­, minnar kynslˇ­ar. Jafnaldrar okkar voru sendir ˙t ß vÝgv÷llinn.

Sumir telja a­ BandarÝkjastjˇrn hafi gert s÷mu skyssu Ý VÝetnam og ß K˙bu me­ ■vÝ a­ sko­a ■jˇ­frelsisfylkingu Nor­ur-VÝetnams sem komm˙nistaflokk fyrst og fremst og flŠma Ho Chi Min og fÚlaga hans ■annig upp Ý fangi­ ß komm˙nistum lÝkt og ■eir h÷f­u ß­ur flŠmt FÝdel Kastrˇ ß K˙bu upp Ý fangi­ ß R˙ssum. Hva­ sem ■vÝ lÝ­ur kalla­i strÝ­i­ miklar h÷rmungar yfir bŠ­i l÷ndin, VÝetnam og BandarÝkin, einkum VÝetnam eins og t÷lur um mannfalli­ vitna um, og einnig grannl÷ndin Laos og Kamp˙tseu sem drˇgust inn Ý ßt÷kin.

SÝ­an strÝ­inu lauk 1975 hefur VÝetnam nß­ sÚr ß strik. Eftir strÝ­i­ fl˙­u 800.000 VÝetnamar landi­ ß lekum bßtum frekar en a­ b˙a ■ar ßfram undir stjˇrn komm˙nista. Nokkrar fj÷lskyldur fluttust til ═slands. StrÝ­i­ er ■ˇ fjarlŠg fortÝ­ Ý augum flestra n˙lifandi VÝetnama enda er miklu meira en helmingur ■eirra fŠddur eftir 1975.

VÝetnamar stˇ­u jafnfŠtis KÝnverjum Ý efnahagslegu tilliti 1990. BŠ­i l÷ndin hˇfu gagngerar efnahagsumbŠtur um lÝkt leyti, KÝnverjar 1978 og VÝetnamar 1979. KÝnverjar hafa nß­ meiri ßrangri en VÝetnamar og eru n˙ Ý efnahagslegu tilliti um ■a­ bil a­ fara fram ˙r TaÝlendingum, rÝkustu ■jˇ­inni Ý IndˇkÝna. VÝetnamar standa enn langt a­ baki bŠ­i KÝnverjum og TaÝlendingum mŠlt Ý kaupmŠtti ■jˇ­artekna ß mann sem er algengasti ■r÷ngi mŠlikvar­inn ß lÝfskj÷r. Vi­tŠkari mŠlikvar­ar eins og lÝfskjaravÝsitala Sameinu­u ■jˇ­anna sem tekur mi­ af menntun og heilbrig­i auk tekna segir s÷mu s÷gu um ■essi ■rj˙ l÷nd. VÝetnamar b˙a enn vi­ alrŠ­i komm˙nista lÝkt og KÝnverjar og sÚr ekki enn fyrir endann ß ■vÝ. TaÝlendingar b˙a stundum vi­ herstjˇrn, stundum ekki.

VÝetnamstrÝ­i­ vakti har­a andst÷­u Ý BandarÝkjunum og um allan heim. Ëeir­ir brutust ˙t. Fj÷lskyldur sundru­ust. Sumir fl˙­u land frekar en a­ gegna herskyldu. Kannski hefur ekkert gert meira til a­ grafa undan sjßlfstrausti BandarÝkjanna og ßliti ■eirra um heiminn en strÝ­i­ Ý VÝetnam. StrÝ­i­ hefur Š sÝ­an veri­ hßlfgert feimnismßl vestra lÝkt og heimilisofbeldi er i­ulega feimnismßl.

N˙ loksins er hŠgt a­ tala opinskßtt um strÝ­i­ ßn ■ess a­ allir st÷kkvi ni­ur Ý gamlar skotgrafir, segir kvikmyndager­arma­urinn Ken Burns sem hefur ßsamt Lynn Novick gert mikla sjˇnvarps■ßttar÷­ um strÝ­i­. H˙n var frumsřnd ß PBS-sjˇnvarpsst÷­inni Ý haust. Umfj÷llunin er frumleg. N˙ fß bandarÝskir ßhorfendur Ý fyrsta sinn a­ kynnast vi­horfum Nor­ur-VÝetnama til strÝ­sins millili­alaust Ý sta­ ■ess einhli­a frÚttaflutnings sem ■eim hefur sta­i­ til bo­a hinga­ til. Myndefni­ er ˇlÝkt ■vÝ sem ß­ur hefur sÚzt. Margt nřtt kemur fram, t.d. ■a­ a­ forsetar BandarÝkjanna lugu a­ ■jˇ­inni hver fram af ÷­rum. Ůeir s÷g­u Ý sjˇnvarpi a­ sigur vŠri Ý sjˇnmßli en ■eir jßtu­u Ý sÝmt÷lum sem n˙ hafa veri­ birt a­ strÝ­i­ vŠri ˇvinnandi, Nor­ur-VÝetnamar myndu aldrei gefast upp. AndstŠ­ingar strÝ­sins standa me­ pßlmann Ý h÷ndunum. Ůeir h÷f­u ß rÚttu a­ standa frß byrjun, ■a­ blasir n˙ vi­.

Drama­ var ekki bundi­ vi­ vÝgvellina. Johnson forseti stˇ­ Richard Nixon sem ■ß var forsetaframbjˇ­andi rep˙blikana, ■etta var 1968, a­ ■vÝ a­ reyna a­ spilla fri­arsamningum Ý ParÝs. Johnson hef­i geta­ dregi­ Nixon fyrir dˇm fyrir meint landrß­, en hann hvarf frß ■vÝ ■ar e­ s÷nnunarinnar fyrir sekt Nixons haf­i veri­ afla­ me­ ˇl÷glegri sÝmahlerun sem Johnson vildi halda leyndri. Ůetta var eins og bergmßl frß fyrri tÝ­. Aldar■ri­jungi ß­ur haf­i Roosevelt forseti stillt sig um a­ draga Prescott Bush, Šttarh÷fu­ Bush-fj÷lskyldunnar, fyrir dˇm ßsamt ÷­rum fyrir meint landrß­ (valdarßn). Roosevelt taldi mikilvŠgara a­ lßta sem ekkert vŠri til a­ spilla ekki fyrir vi­reisnarߊtlun rÝkisstjˇrnar hans Ý kreppunni.

Margt anna­ hefur komi­ ß daginn. BandarÝsku hermennirnir Ý VÝetnam voru sumir kŠrulausir, kannski vegna ■ess a­ ■eir h÷f­u ekki mikla tr˙ ß mßlsta­num. Ůeir skildu i­ulega eftir sig slˇ­ snjˇvÝtra sÝgarettustubba sem Nor­ur-VÝetnamar ßttu au­velt me­ a­ rekja. BandarÝsku rifflarnir stˇ­ oft ß sÚr, en ■a­ ger­u r˙ssnesku Kalashnikov-rifflarnir Ý h÷ndum Nor­ur-VÝetnama sjaldan. Loftherna­ur BandarÝkjamanna nß­i ekki a­ jafna metin.

Ůessi saga vitnar m.a. um mikilvŠgi frjßls a­gangs a­ upplřsingum ■ˇtt um sÝ­ir sÚ. Frjßls a­gangur dugir ■ˇ skammt ef ßlitlegur fj÷ldi fˇlks vill ekki heyra sannleikann fyrr en eftir d˙k og disk. HÚr hafa bla­amenn og a­rir verk a­ vinna, einnig kvikmyndager­armenn eins og fyrr nefndur Ken Burns sem hefur gert margar merkar s÷gulegar heimildarmyndir.

Upplřsingar eru einn hornsteinn frelsis og lř­rŠ­is. „Lř­rŠ­i deyr Ý dimmu“ eru nř einkunnaror­ Washington Post fyrir tilstilli bla­amannsins Bobs Woodward sem ßtti ßsamt Carl Bernstein mikinn ■ßtt Ý a­ fletta ofan af Nixon forseta fyrir brß­um hßlfri ÷ld.

FrÚttabla­i­, 18. jan˙ar 2018.


Til baka