Valtřr

Hundra­ ßra afmŠli heimastjˇrnar er ß nŠstu gr÷sum. AfmŠli­ gefur tilefni til upprifjunar ß a­draganda ■eirrar gerbreytingar, sem var­ ß h÷gum ═slands me­ heimastjˇrninni 1904. Ůetta ßrtal skiptir einna mestu mßli allra tÝmasetninga Ý samanlag­ri s÷gu ■jˇ­arinnar.

Forsagan var ■essi. Jˇn Sigur­sson haf­i leitt ═slendinga Ý sjßlfstŠ­isbarßttunni gegn D÷num me­ glŠstum brag. Hann var ekki stjˇrnmßlama­ur nema Ý a­ra r÷ndina: hann kom nŠstum aldrei Ý kj÷rdŠmi­ sitt fyrir vestan, hirti ekki um ■a­ og ■urfti ■ess ekki heldur, hann var frŠ­ima­ur Ý fyrsta lagi og eljusamur umbˇtama­ur og ßvann sÚr ■annig traust og vir­ingu ■jˇ­arinnar. Hann lÚt einkum verzlunarmßl til sÝn taka og menntamßl og ßtti manna mestan ■ßtt Ý ■vÝ, a­ ═slendingar hˇfu a­ nřju frjßls vi­skipti vi­ ˙tl÷nd 1855, enda ■ˇtt innlendum vi­skiptum vŠri eftir sem ß­ur haldi­ Ý heimskulegum vi­jum og vistarbandi.

Ůegar Jˇn forseti fÚll frß 1879, skildi hann eftir sig skar­, sem eftirkomendum hans tˇkst ekki a­ fylla nema til hßlfs. H÷fu­foringi ■ingsins a­ Jˇni gengnum var Benedikt Sveinsson sřsluma­ur, fa­ir Einars skßlds. Hann var innblßsinn ■jˇ­rŠknisma­ur og ßhrifamikill rŠ­usk÷rungur, en hann bar ekki sama skyn og Jˇn forseti ß efnahagsmßl og ÷nnur hagnřt efni. SjßlfstŠ­isbarßttan eftir 1880 leystist upp Ý ˇfrjˇtt og innantˇmt ■ref um stjˇrnskipuleg formsatri­i. Ůingm÷nnum virtist fyrirmuna­ a­ leggja raunsŠtt mat ß ■a­, hva­a kr÷fum vŠri hŠgt a­ fß framgengt gagnvart d÷nsku stjˇrninni, heldur sendu ■eir hverja ßlyktunina ß eftir annarri til konungs, ellegar frumv÷rp, ßn nokkurs ßrangurs. Landi­ stˇ­ Ý sta­.

Nřr fl÷tur

Ůannig var umhorfs ß Al■ingi, ■egar Valtřr Gu­mundsson tˇk sŠti ■ar 1894 og hˇf sÝ­an ˙tgßfu Eimrei­arinnar, ■ar sem hann birti margar lŠr­ar greinar um stjˇrnmßl og menntir og einnig frumort kvŠ­i. Valtřr einsetti sÚr a­ rj˙fa kyrrst÷­una me­ ■vÝ a­ finna nřjan fl÷t ß sjßlfstŠ­ismßlinu, enda var hann ÷llum hn˙tum kunnugur Ý Kaupmannah÷fn, bjˇ ■ar. Hann reis upp gegn ■eim ÷flum, sem hann taldi bera mesta ßbyrg­ ß do­anum, einkum Magn˙si Stephensen landsh÷f­ingja og Benedikt Sveinssyni ■ingforseta, og fylkti smßm saman um sig frjßlslyndum menntam÷nnum innan ■ings og utan. Hann beitti sÚr fyrir e­a studdi a.m.k. sam■ykkt nřrrar ■ingsßlyktunar um stjˇrnarskrßrmßli­ 1895, lag­i sÝ­an fram frumvarp um mßli­ Ý ■inginu 1897 og 1899, bei­ ■ß lŠgri hlut, en leiddi frumvarp sitt fram til sigurs 1901.

Hann stˇ­ me­ pßlmann Ý h÷ndunum: honum haf­i tekizt a­ sannfŠra meiri hluta ■ingsins um a­ slß af řtrustu kr÷fum til a­ skapa skilyr­i til a­ efla framfarir um landi­, einkum samg÷ngur. Samg÷ngurnar ■urfa a­ ganga fyrir, sag­i Valtřr: af ■eim vex sÝ­an allt hitt, sem ■jˇ­in ■arfnast. Valtřr vŠnti ■ess a­ unnum sigri a­ ver­a rß­herra ═slands me­ a­setur Ý Kaupmannah÷fn. En ■ß ger­ist ■a­, a­ vinstrimenn nß­u v÷ldum Ý Danm÷rku og bu­u ═slendingum ■ß heimastjˇrn, sem Valtřr og samherjar hans vissu, a­ tilgangslaust haf­i veri­ a­ heimta af g÷mlu hŠgristjˇrninni.

Hannes Hafstein skßld og sřsluma­ur var nřsetztur ß ■ing, ■egar ■etta var, og hann gekk ß lagi­, enda ■ˇtt hann hef­i lÝtinn sem engan ■ßtt ßtt Ý a­draganda mßlsins. Framhaldi­ ■ekkjum vi­: Hannes var a­ lokum skipa­ur rß­herra 1904 me­ a­setur Ý ReykjavÝk. Valtřr leiddi vanmegnuga stjˇrnarandst÷­u. Ůegar Hannes komst Ý ■rot fimm ßrum sÝ­ar eftir miklar ˙tist÷­ur vi­ andstŠ­inga sÝna, taldi hann e­lilegt, eins og kˇngurinn, a­ Valtřr tŠki vi­. En ■ß h÷f­u fylkingar ri­lazt svo Ý ■inginu, a­ fyrrum samherjar Valtřs sneru sumir baki vi­ honum, svo a­ annar ma­ur ˙r flokki Valtřs, Bj÷rn Jˇnsson, valdist til rß­herradˇms. ┌lf˙­, rifrildi og vitleysa keyr­u um ■verbak ■essi ßr og hafa jafnan sÝ­an marka­ stjˇrnmßlalÝf landsins, ■ˇtt heldur hafi dregi­ ˙r ˇfremdinni ß ■eim vettvangi sÝ­ustu ßratugi.

Aldan bar bßtinn a­ landi

Ůorsteinn GÝslason ritstjˇri, samherji Hannesar Hafstein, skrß­i ■Štti ˙r stjˇrnmßlas÷gu tÝmabilsins. Hann segir um Valtř Ý ˇprenta­ri lykilskßlds÷gu sinni TÝmamˇt (1936): ,,Honum fannst, a­ hann hef­i vaki­ upp ÷lduna, sem bar bßtinn a­ landi. Ef hann hef­i ekki komi­ fram me­ breytingartill÷gur sÝnar og nß­ me­ ■eim nokkrum t÷kum ß d÷nsku stjˇrninni, ■ß fannst honum, a­ allt mundi hafa hjakka­ hÚr Ý sama farinu og ß­ur. Og fyrir ■etta haf­i hann fengi­ ˇ■÷kk, hß­ og nÝ­ landa sinna, brigzlyr­i um, a­ hann rŠki erindi erlends valds gegn Šttj÷r­ sinni, og a­ honum hef­i aldrei gengi­ anna­ til en hÚgˇmleg valdagirni.”

FrÚttabla­i­, 29. jan˙ar 2004.


Til baka