Hannes Hafstein

Ůa­ er alkunna utan ˙r heimi, a­ sigurvegararnir skrß s÷guna, svo a­ ■eir, sem fara halloka Ý stjˇrnmßlum e­a strÝ­i, fß i­ulega ekki a­ njˇta sannmŠlis, a.m.k. ekki fyrr en eftir d˙k og disk. Me­ lÝku lagi hefur saga ═slands bjagazt svolÝti­ Ý me­f÷rum skrßsetjaranna. ŮvÝ veldur ekki sÝzt ofrÝki stjˇrnmßlanna Ý Ýslenzku samfÚlagi og ofurvŠgi sveitanna: Štli ═sland sÚ ekki eina land ßlfunnar, ■ar sem margar kynslˇ­ir barna og unglinga lŠr­u ■jˇ­ars÷gu, sem forma­ur stjˇrnmßlaflokks haf­i skrß­? – Úg er a­ tala um Jˇnas Jˇnsson frß Hriflu. Hann var a­ vÝsu mikill skˇlama­ur, en ■a­ fer samt ekki vel ß ■vÝ, a­ stjˇrnmßlamenn – og sÝzt ■eir, sem standa blˇ­ugir upp a­ ÷xlum – skrßi s÷guna. ╔g hef ß­ur lřst ■eirri sko­un, a­ mynd ■jˇ­arinnar af Jˇni Sigur­ssyni forseta hefur veri­ r÷ng Ý veigamiklum atri­um, ■vÝ a­ Jˇn var hlynntur frjßlsum vi­skiptum og ger­i enga fyrirvara – og ■a­ mßtti helzt ekki spyrjast, ■vÝ a­ ■ß hef­i ekki veri­ eins au­hlaupi­ a­ ■vÝ a­ reyra landi­ Ý vi­skiptafj÷tra Ý kringum 1930. Ůa­ hefur eimt eftir af ■essari s÷guhef­ fram ß okkar daga, og řmsar ranghugmyndir um ■jˇ­fÚlagsmßl hafa or­i­ langlÝfari fyrir viki­ og sta­i­ ■jˇ­inni fyrir ■rifum.

RÚtt hlutf÷ll

A­ undanf÷rnu hefur miki­ lof veri­ bori­ ß Hannes Hafstein rß­herra Ý minningu upphafs heimastjˇrnar ß ═slandi. Ůa­ er a­ miklu leyti ver­skulda­, ■vÝ a­ Hannes lÚt margt gott af sÚr lei­a. Hann vara­i t.a.m. fyrstur al■ingismanna vi­ hŠttulegum aflei­ingum ranglßtrar kj÷rdŠmaskipanar. En hlutf÷ll lofsins eru r÷ng, ■vÝ a­ Hannes stˇ­ ß ÷xlum annarra manna, og ■a­ er rÚtt og skylt a­ hei­ra einnig minningu ■eirra. Ůetta lß­ist t.d. Kristjßni Albertssyni Ý upphafningarŠvis÷gu hans um Hannes Hafstein Ý ■rem bindum fyrir 40 ßrum. Ůess vegna ver­ur ekki undan ■vÝ vikizt a­ breg­a frekari birtu ß framlag Hannesar til ■eirra atbur­a, sem leiddu til heimastjˇrnar ß ═slandi. Og ■eim mun meira fagna­arefni er vŠntanleg Švisaga Valtřs Gu­mundssonar eftir Jˇn Ů. ١r sagnfrŠ­ing.

ŮvÝ a­ helzti frumkv÷­ullinn Ý stjˇrnmßlum ═slands um aldamˇtin 1900 var ekki Hannes Hafstein, hversu hßtt sem menn reyna a­ hampa honum n˙, heldur Valtřr Gu­mundsson. Valtřr olli me­ samherjum sÝnum ■eim straumhv÷rfum, sem leiddu til heimastjˇrnar ß ═slandi, og hann er ■vÝ eiginlegur h÷fundur heimastjˇrnarinnar, svo sem Úg lřsti ß ■essum sta­ tvo undanfarna fimmtudaga. Ůegar Hannes nß­i kj÷ri ß ■ing ßri­ 1900, haf­i hann Ý rauninni ekki unni­ sÚr til frŠg­ar anna­ en ■a­, a­ hann var dß­ skßld og dugandi embŠttisma­ur, bŠ­i sem hŠgri h÷nd landsh÷f­ingja og sřsluma­ur, og ekkert nema gott um ■a­ a­ segja – og hann haf­i dotti­ Ý sjˇinn Ý ßt÷kum vi­ ˙tlenda landhelgis■jˇfa og komizt af vi­ illan leik og ÷­lazt ■jˇ­frŠg­ fyrir viki­. Ůß haf­i Valtřr seti­ ß ■ingi Ý sex ßr og lagt grunninn a­ nřjum ßherzlum ■ingsins Ý ■jˇ­frelsisbarßttu ═slendinga vi­ d÷nsku stjˇrnina.

Meira p˙­ur, minni sjarmi

Valtřr var hagsřnn stjˇrnmßlama­ur. Hann lÚt sÚr ekki nŠgja a­ leggja lÝnurnar, heldur lag­i hann einnig grunninn a­ bß­um ■eim h÷fu­mßlum, sem Hannesar Hafstein hefur helzt veri­ minnzt fyrir ˙r stjˇrnartÝ­ sinni, sÝmamßlinu og bankamßlinu. SÝmamßli­ snerist um a­ leggja sÝma til landsins frekar en a­ taka upp loftskeytasamband vi­ ˙tl÷nd og lßta sÝmann nema land ß Austfj÷r­um og teygja sig ■a­an til ReykjavÝkur frekar en a­ taka sÝmann ß land Ý ReykjavÝk og lßta ■ß landsbygg­ina e.t.v. ■urfa a­ bÝ­a. Valtřr lag­i samningana um sÝmann upp Ý hendur Hannesar og einnig bankamßli­, sem snerist um a­ la­a hinga­ heim erlent starfsfÚ til a­ stofna ═slandsbanka til a­ keppa vi­ Landsbankann. Honum střr­i Tryggvi Gunnarsson, mˇ­urbrˇ­ur Hannesar og nßinn bandama­ur Magn˙sar Stephensen landsh÷f­ingja, og ■ˇtti a­haldssamur Ý lßnveitingum. Tryggvi og Magn˙s voru kalla­ir ,,afturhaldsli­i­” me­al Valtřinga, og skjˇlstŠ­ingur ■eirra, Hannes Hafstein, vakti ■vÝ ekki Ý fyrstu miki­ traust me­al ■eirra framsřnu umbˇtamanna, sem fylgdu Valtř a­ mßlum. Enda skipa­i Hannes sÚr strax Ý sveit me­ andstŠ­ingum Valtřs ß Al■ingi, ■ar ß me­al voru konungkj÷rnir ■ingmenn, sem drˇgu taum d÷nsku stjˇrnarinnar Ý sjßlfstŠ­isdeilunni.

Valtřr var sÝskrifandi eins og Jˇn Sigur­sson ß undan honum og la­a­i menn me­ ■vÝ lagi til fylgis vi­ sjˇnarmi­ sÝn. Hannes Hafstein skrifa­i ekki miki­, ekki Ý ˇbundnu mßli: hann la­a­i menn a­ sÚr me­ sjarmanum fyrst og fremst. Ůa­ var meira p˙­ur Ý Valtř, um ■a­ vitna ritger­ir hans Ý Eimrei­inni. Valtřr var frŠ­ima­ur, Hannes var skßld.

FrÚttabla­i­, 12. febr˙ar 2004.


Til baka