A­ tapa – og sigra samt

Margt af ■vÝ, sem hefur or­i­ ═slendingum til mestrar blessunar, hefur borizt hinga­ til lands utan ˙r heimi. Ůannig fengum vi­ verzlunarfrelsi 1855 og fengum ■ß loksins a­ stunda frjßls vi­skipti vi­ ÷nnur l÷nd. Ůetta ger­ist einkum fyrir frumkvŠ­i d÷nsku nřlendustjˇrnarinnar sem og fyrir einar­an mßlflutning Jˇns Sigur­ssonar forseta. ═slendingar tˇku frelsinu hikandi og fßlmandi eins og FŠreyingar og hirtu ekki um a­ lÚtta Ý lei­inni řmsum ■r˙gandi h÷mlum af innanlandsverzluninni og erlendri fjßrfestingu. Vi­skiptah÷ftin hÚr innan lands fyrir og eftir 1855 og lengi ßfram birtust m.a. Ý ■vÝ, a­ S÷lvi Helgason var hřddur fyrir a­ fara vegabrÚfslaus yfir – hamingjan sanna! – sřslum÷rk.

Framfarabylgjan, sem hefur ri­i­ yfir ═sland undangengin tÝu ßr, er me­ lÝku lagi sending a­ utan og hef­i tr˙lega fari­ fram hjß ═slandi, ef vi­ hef­um ekki gerzt a­ilar a­ Evrˇpska efnahagssvŠ­inu 1994. Ůa­ mßtti engu muna, a­ ═slendingar h÷fnu­u utan svŠ­isins, svo h÷r­ var andsta­an gegn EES-samningnum hÚr heima. Hvorki n˙verandi forsŠtisrß­herra nÚ n˙verandi forseti ═slands studdu ger­ samningsins ß Al■ingi.

Einn atbur­ enn er vert a­ rifja upp Ý ■essu vi­fangi. Upphaf heimastjˇrnar 1904 var Ý reyndinni gj÷f Dana til ═slendinga. Al■ingi haf­i a­ vÝsu heimta­ heimastjˇrn um ßrabil, en ■eim kr÷fum hafna­i danska stjˇrnin jafnhar­an. ËvŠnt stjˇrnarskipti Ý Danm÷rku 1901 fŠr­u ═slendingum heimastjˇrn ■rem ßrum sÝ­ar, en Al■ingi haf­i ■ß sam■ykkt frumvarp um nřskipan ═slandsmßlanna ß ■ann veg, a­ fyrsti Ýslenzki rß­herrann hef­i b˙setu Ý Kaupmannah÷fn, ˙r ■vÝ a­ betra var ekki Ý bo­i.

┴rin fyrir aldamˇtin 1900 marka upphaf n˙tÝmans ß ═slandi. Landi­ var a­ vakna af l÷ngum svefni, e­a rakna ˙r roti rÚttara sagt. Einn ■eirra manna, sem ßttu mestan ■ßtt Ý ■jˇ­arvakningunni ß ■essu mˇtunarskei­i, var Valtřr Gu­mundsson – dr. Valtřr eins og hann var jafnan nefndur. Hann reif sjßlfstŠ­isbarßttu ═slendinga upp ˙r ■eim dj˙pu hjˇlf÷rum, sem h˙n haf­i lengi hjakka­ Ý. Hann tefldi fram nřjum hugmyndum um ■a­, hvernig ═slendingar gŠtu smßm saman teki­ eigin mßl Ý sÝnar eigin hendur, og hann var jafnvÝgur ß alla helztu mßlaflokka eins og Jˇn forseti haf­i veri­ ß undan honum og haf­i jafnan ß rÚttu a­ standa eins og Jˇn. Hann bjˇ Ý Kaupmannah÷fn alla tÝ­ og ■urfti ■vÝ lÝkt og Jˇn a­ heyja stjˇrnmßlabarßttu sÝna vi­ skrifbor­ frekar en Ý rŠ­ustˇl: ■a­ vinnulag hentar frŠ­im÷nnum eins og ■eim tveim. Reyndar var Valtřr bŠ­i frŠ­ima­ur og framkvŠmda og lag­i gj÷rva h÷nd a­ bß­um helztu framkvŠmdum heimastjˇrnarßranna, lagningu sÝmans til landsins og stofnun ═slandsbanka. Valtřr var raunsŠisma­ur Ý fyrsta lagi og enginn draumˇrama­ur. R÷k hans fyrir breyttum ßherzlum Ý sjßlfstŠ­isbarßttunni h÷f­u­u til frjßlslyndra menntamanna, en ■au fÚllu Ý fyrstu Ý grřttan jar­veg vÝ­a, svo grřttan, a­ sennilega hefur enginn ═slendingur fyrr e­a sÝ­ar mßtt sitja undir ßmˇta rˇgi og hann. En Valtřr gafst ekki upp: sj÷ ßrum eftir a­ hann tˇk fyrst sŠti ß Al■ingi tefldi hann mßlsta­ sÝnum til sigurs ■ar 1901 og ■ˇtti ■ß sjßlfsag­ur fyrsti rß­herra ═slands. Ůa­ var­ ■ˇ ekki, ■ar e­ stjˇrnarskiptin Ý Danm÷rku 1901 ri­lu­u svo stjˇrnmßlunum hÚr heima, a­ Valtřr var­ undir – en sigra­i samt.

═slenzk stjˇrnmßl voru ■ß eins og n˙ persˇnustjˇrnmßl Ý fyrsta lagi: foringjastjˇrnmßl. Ma­urinn, sem gerbreytti landslagi Ýslenzkra stjˇrnmßla um aldamˇtin 1900 og meiri styr stˇ­ ■ß um en nokkurn annan mann ß landinu fyrr e­a sÝ­ar nema e.t.v. Jˇnas Jˇnsson frß Hriflu, fÚll smßm saman Ý gleymsku, ■ar e­ honum voru aldrei falin formleg v÷ld og fßir hirtu um a­ halda minningu hans til haga. En n˙ er komin ˙t lang■rß­ Švisaga Valtřs eftir Jˇn Ů. ١r sagnfrŠ­ing (Dr. Valtřr, Hˇlar, 2004). Ůetta er engin upphafningarsaga, ÷­ru nŠr. H÷fundurinn segir kost og l÷st ß manninum og mßlatilb˙na­i hans, og mŠttu fleiri Švisagnaritarar hafa ■ann hßttinn ß. Jˇni Ů. ١r tekst vel a­ leyna ■vÝ ■ar til Ý lokasetningu eftirmßla verksins, a­ hann telur Valtř Gu­mundsson vera merkasta stjˇrnmßlamann ═slands ß 19. ÷ld a­ Jˇni Sigur­ssyni einum undanskildum. ╔g er sama sinnis.

═slendingar hafa eignazt fŠrri Švis÷gur helztu stjˇrnmßlamanna sinna en Štla mŠtti. Ůjˇ­in hef­i fyllri mynd af s÷gu sinni fyrir hugskotssjˇnum, ef fleiri vel samdar Švis÷gur bryg­u vi­bˇtarbirtu ß stjˇrnmßlas÷guna. VŠntanlegar Švis÷gur Hannesar Hafstein og Bjarna Jˇnssonar frß Vogi eftir Gu­jˇn Fri­riksson og Ëlaf Hannibalsson vir­ast einnig lÝklegar til a­ svara ■essari ■÷rf.

FrÚttabla­i­, 9. desember 2004.


Til baka