Annarra f

Hugsum okkur tvo menn. Annar vinnur heiarlega vinnu alla virka daga og kemur heim me kaupi sitt um hver mnaamt. Hinn er innbrotsjfur, liggur yfirleitt blinu fram kvld, fer stj og t me kbeini og selur san fi. Setjum svo, a eir hafi svipaar tekjur hvor af sinni iju. Hvor skyldi n fara betur me tekjurnar snar? Hvor skyldi ba betur? Vru til upplsingar um etta hagskrslum, tel g lklegt, a r myndu sna, a jfurinn byggi allajafna vi lakari lfskjr en launeginn. Hvers vegna? a er af v, a jfurinn ber litla viringu fyrir vermtum, sem arir hafa skapa og hann hefur hrifsa til sn. Hann er v lklegri en launamaurinn til a eya tekjum snum vitleysu, v a hann er a slunda annarra f. jfurinn yrfti hrri tekjur en hinn til a n smu kjrum. Heiarleg vinna skapar viringu fyrir vermtum. Gripdeildir gera a ekki.

Hugsum okkur ara tvo menn. Annar erfir vna flgu fjr eftir foreldra sna, en au hfu alla t unni hrum hndum. Hinn finnur smu fjrh plastpoka ti vavangi (og kveur a hira pokann). Hvor skyldi fara betur me f? g held erfinginn, af v a hann er betur a fnu kominn. er a ekki vst: ef foreldrar hans hfu framfri sitt af eiturlyfjasmygli, gti plastpokamaurinn ef til vill haft vinninginn.

Og tkum n tvr jir me smu tekjur. nnur iggur reiinnar bsn af runarasto erlendis fr. Hin vinnur sjlf fyrir snum tekjum. Hvor br betur? Hin sar nefnda, segi g, allavega til langs tma liti, v a afturkrf, skilyrislaus runarasto hneigist til a slva djrfung og dug og draga annig smm saman rtt r efnahagslfi iggjandans. jir eru yfirleitt lklegri til a eya runarasto en eigin aflaf llega fjrfestingu ea ara vitleysu. Eigi runarasto a bera rangur, arf hn a mia a v a hjlpa jum til sjlfshjlpar.

Nlgarreglan

Menn bera yfirleitt ekki tilhlilega viringu fyrir vermtum, sem eir f upp hendurnar n fyrirhafnar, a ekki s tala um illan feng. Menn fara v yfirleitt betur me eigi aflaf en annarra. Menn fara eim mun betur me f sem eir sjlfir ea arir eim nkomnir hafa urft a hafa meira fyrir a afla ess. Munurinn eykst me fjarlginni fr fyrirhfninni. Vi getum kalla etta nlgarregluna: v nr sem menn standa fyrirhfninni vi vermtaskpunina, eim mun betur fara eir me vermtin. Vinnan gefur vermtunum gildi sitt.

(N kann einhver a spyrja: Er maurinn a yrla rykinu upp af vinnuviriskenningunni? – eirri kenningu, a vinnan s uppspretta alls aus. Svari er nei, svo er ekki. Fjrmagn getur a sjlfsgu einnig bori ar ekki sur en vinna, jafnvel tt viringin fyrir verskulduum ari s meiri samkvmt nlgarreglunni en viringin fyrir ari, sem arir hafa skapa.)

Hr er a finna flt skringunni v, hvers vegna mikill nttruauur virist yfirleitt vera dragbtur hagvxt yfir lng tmabil, tt a s a vsu ekki einhltt. Nr ll olurki heimsins eru krggum. Jafnvel Normenn hafa n vaxandi hyggjur af v, a olusjur eirra, sem er geymdur tlndum og gildnar jafnt og tt, s byrjaur a standa eim fyrir rifum. sta ess a takast vi mis vandaml heima fyrir, til dmis heilbrigiskerfinu, stara margir Normenn n eins og staurblindir su sjinn eirri sannfringu, a fjrveiting r honum myndi leysa allan vanda.

Vi sjum nlgarreglunni sta vs vegar um jlfi. Hn tekur sig fjlmargar myndir. Byrjum TVR. Ef kampavni kostai 50 aura flaskan, myndu sumir vo blskrinn sinn og bursta tennurnar upp r Cordon Rouge kvlds og morgna. Menn bera ekki viringu fyrir kampavni, sem kostar nstum ekki neitt. Bndur Evrpusambandsins hafa veri stanir a v a smyrja vinnuvlar snar me niurgreiddu smjri. Ngeru var um tma drukki kampavn me hverjum morgunveri mrgum heimilum, ekki af v a vni vri nr keypis, heldur af v a olugrinn, sem flddi yfir sumar fjlskyldur landinu, illa fenginn, var svo ofboslegur. Bill Gates drekkur ekki kampavn morgnana, ekki virkum dgum.

Vindum okkur n r TVR yfir bankana. Hvort skyldu menn fara betur me lnsf, sem eir urfa a borga til baka me fullum vxtum, ea lnsf, sem er a nokkru leyti gefi? – til dmis vegna ess, a verblgan tur lni upp. Fyrr nefnda f, segi g, ekki aeins vegna ess, a markasvaxtakrafan veitir ahald a arsemi eirra framkvmda, sem lni er veitt til, heldur einnig af v, a menn bera yfirleitt nga viringu fyrir gjaff fr skyldum gefanda. essu ljsi arf a skoa rkisafskipti af atvinnuvegum: ef menn gera t fyrir annarra reikning, verur tgerin a ru jfnu yfirleitt ekki jafnstndug og ella.

Og hva um sklana? Hvort eru nemendur lklegri til a lra meira framhaldssklum, ar sem eir ea foreldrar eirra urfa a einhverju marki a greia fyrir kennsluna, sem eir njta, ea sklum, sem taka ekki nein gjld af nemendum? Mr snist, a kampavnslgmli eigi einnig vi sklum. Viringin fyrir vrum og jnustu stendur rttu hlutfalli vi fyrirhfnina vi flun eirra. Myndu nemendur sprengja upp salernissklarnar sklunum, ef eir vissu, a afleiingin yri aukin sklagjld?

Falskar andstur

Gott og vel, getur n einhver sagt, en myndi lagning sklagjalda framhaldssklum og hsklum nafni aukinnar hagkvmni ekki stangast vi hugsjnina um jafnrtti til nms h efnahag?

g held, a hgt s a stta og sameina essi tv grundvallarsjnarmi me v a auka fjlbreytni og samkeppni sklakerfinu og efla jafnframt fjrstuning almannavaldsins (rkis og bygga) vi menntakerfi, beint og beint. Fjrstuningur almannavaldsins vi menntun egnanna er nausynlegur vegna ess, a a er hagur samflagsins, a menntun s sem mest og bezt. Hr arf a greina samhag fr srhag. Samhagurinn er meiri en summan af srhag hvers og eins, v a einn hefur hag af menntun annars og fugt. egar einstaklingur kveur a mennta sig, tekur hann srhag sinn me reikninginn, en hann hefur ekki stu til a taka annarra hag me dmi. Ef magn og gi menntunar eru ltin rast eingngu frjlsum markai, verur menntunin of ltil og lleg af essum skum, af v a samhagurinn er borinn fyrir bor. ess vegna arf almannavaldi a styja menntakerfi. Sama vi um heilbrigiskerfi og mis nnur velferarml og vsindi. a er ess vegna engin tilviljun, a rki hefur afskipti af menntunar- og heilbrigismlum llum lndum heims, n undantekningar, en mismikil .

Stuningur almannavaldsins vi menntir og heilbrigi arf samt ekki a fela sr rkisrekstur me eirri hagkvmni, sem honum getur fylgt. Almannavaldi getur einnig stutt vi baki einkareknum mennta- og heilbrigisstofnunum, veitt skattfrindi eim, sem styrkja slkar stofnanir, og ar fram eftir gtunum. annig er hgt a fltta saman lkar leiir a einu marki, sem er a tryggja llum sem mesta og bezta menntun, hverjum vi sitt hfi. S vel mlum haldi, a vera hgt a tryggja, a hagkvmni og rttlti (.e. jafnrtti til nms) haldist hendur. a er ara rndina rttltisml, a stuningur rkis og bygga vi menntakerfi s hagfelldur (ea markasvnn, eins og a er stundum kalla vondu mli).

Tkum dmi. Flestir eru lklega sammla um a, a smilegt jafnvgi bygg lands s eftirsknarvert. S svo, getur byggastefna kostu af almannaf tt rtt sr. En hn arf a vera hagfelld. v felst, a a ekki a binda byggastuninginn vi landbna og sjvartveg, eins og n er gert hr heima, v a annig er veri a hvetja flk til a halda fram vi vinnu, sem gerir litlar menntunarkrfur og skilar v lgum launum til langs tma liti, ea myndi a minnsta kosti gera a n rkisstunings. a vri hagfelldara a styja heldur byggirnar beint og leyfa flkinu sjlfu a ra v, hvort a vill halda fram a vinna vi land og sj ea mennta sig heldur til annarra, betur launara starfa. a kmi einnig til greina a styrkja menntun landsbygginni beint til a jafna og bta byggina um landi og til a flta fyrir nausynlegri algun a ntmalegri atvinnuhttum dreifbli.

annig geta virkt almannavald og frjls markaur hjlpazt a. Mnnum httir stundum til a lta rkisafskipti og markasbskap sem andstur, en s skoun getur leitt menn villigtur, einkum mennta- og heilbrigismlum.

Bandarkjunum og Kanada hafa menn reynt a fara blndu beggja leia, en me misjfnum rangri. Menntunin bum lndum er mikil (80-90% allra ungmenna ar skja hskla og skylda skla samkvmt upplsingum fr Mennta-, vsinda- og menningarstofnun Sameinuu janna (UNESCO) mti tplega 40% hr heima), en hn er misg. Einkum ykja grunnsklar og framhaldssklar sums staar bandarskum strborgum llegir, en a stafar sumpart af v, a g held, a samkeppnin er of ltil og gaeftirliti of veikt. Kennarasamtkin ar vestra halda verndarhendi yfir vondum kennurum og annig fram. Venesela ykja sklarnir sumir svo llegir, a foreldrar neyast til a senda brnin sn til tlanda leit a betri menntun og borga fyrir hana. Erindrekar kennarasamtakanna standa vr flugvellinum Caracas til a reyna a koma veg fyrir ,,barnasmygli”.

Styttri lei

Og n kann einhver a spyrja: Myndu sptalasjklingar f skjtari bata, ef eir greiddu fyrir sjkrahsvistina? Ekki dettur mr hug a halda v fram. Efling einkarekstrar og aukin samkeppni heilbrigiskerfinu myndu eigi a sur bta ntingu ess fjr, sem vari er til heilbrigismla, og bta heilbrigisjnustuna me v mti, til dmis me v a stytta bilista og bta abna sptlum. Markasbskapur heilbrigiskerfinu styttir leiina fr vermtaskpun samflagsins til heilbrigisjnustunnar. flugum almannatryggingum er tla a tryggja, a allir hafi r nausynlegri heilsugzlu. Rkin fyrir aukinni samkeppni menntakerfinu og heilbrigiskerfinu eru smu ttar. Ef a er hgt a stta og sameina hagkvmnis- og rttltissjnarmi menntakerfinu, tti a me lku lagi a vera hgt heilbrigiskerfinu. arna er brnt verk a vinna bum stum. 

Vsbending, 5. janar 2001.


Til baka