Atvinnuleysi, laun og verkföll

 

Stağbundinn vandi

Mikiğ og şrálátt atvinnuleysi hefur einkennt efnahagsşróun Evrópusambandslandanna síğan um 1980. Atvinnuleysiğ í Evrópu stafar şó ekki af şví, ağ Evrópusambandinu hafi veriğ mislagğar hendur í efnahags- og atvinnumálum, şví ağ atvinnumál eru ekki í sameiginlegum verkahring Sambandsins. Vandinn er sá, ağ einstökum ağildarşjóğum, einkum Frökkum, Şjóğverjum og Ítölum, hefur mistekizt á eigin spıtur ağ gera vinnumarkağinn á hverjum stağ svo úr garği, ağ allir hafi næg verk ağ vinna. Vandinn er stağbundinn. Şetta mikla atvinnuleysi má líklega ağ mestu leyti rekja til ósveigjanleika og miğstıringar á vinnumarkaği víğast hvar á meginlandinu í andstöğumerkingu viğ sveigjanlegan og dreifğan vinnumarkağ í Bandaríkjunum, şar sem atvinnuleysi er miklu minna en í Evrópu og fer minnkandi (mynd 1).

 

wpeA.jpg (41860 bytes)

Viğ şetta bætist mikiğ ağhald í peningamálum Evrópusambandsríkjanna, en şağ hefur dregiğ úr eftirspurn eftir vinnuafli. Şó hefur rofağ til í einstökum ağildarlöndum Sambandsins, eins og til dæmis í Danmörku, Bretlandi, Finnlandi, Hollandi og Svíşjóğ, şar sem atvinnuleysi hefur minnkağ til muna undanfarin ár. Í Finnlandi virğist mega rekja minna atvinnuleysi ağ nokkru leyti beinlínis til inngöngu Finnlands í Evrópusambandiğ í ársbyrjun 1995, şví ağ eftir şağ hríğlækkaği matarverğ í Finnlandi, svo ağ kaupmáttur heimilanna jókst og aukin eftirspurn eftir vinnuafli fylgdi í kjölfariğ. Sama á viğ um Svíşjóğ, en í minni mæli, şar eğ landbúnağarstefna Svía var ekki eins óhagkvæm og landbúnağarstefna Finna fyrir inngönguna. Hátæknibyltingin hefur einnig stuğlağ ağ minnkandi atvinnuleysi meğal annars vegna şess, ağ hátæknifyrirtækin, sem eru helzti vaxtarbroddur efnahagslífsins í Finnlandi og Svíşjóğ, hafa yfirleitt sveigjanlegra vinnuafl í şjónustu sinni en gengur og gerist annars stağar á vinnumarkaği.

Mynd 1 sınir einnig atvinnuleysiğ í Japan og hér heima til samanburğar viğ Evrópusambandiğ og Bandaríkin. Japanar búa viğ sveigjanlegan vinnumarkağ og ağ sama skapi sveigjanlegt fyrirkomulag launagreiğslna, svo ağ atvinnuleysi hefur haldizt lítiğ í landinu, en şağ hefur ağ vísu aukizt verulega síğustu ár vegna şess, hversu hagvöxtur hefur hægt á sér. Telja má víst, ağ atvinnuleysiğ şar eystra minnki aftur, şegar hagkerfiğ réttir úr kútnum. Atvinnuleysi hefur allajafna veriğ mjög lítiğ á Íslandi, en şağ jókst şó verulega á fyrri helmingi 10. áratugsins, şegar hægği á hagvexti um skeiğ. Atvinnuleysiğ hefur síğan minnkağ aftur niğur í 2% af mannafla og er nú minna en jafnvel í Japan, ağ ekki sé minnzt á Evrópusambandiğ. Lítiğ atvinnuleysi hér heima má şakka mikilli uppsveiflu í efnahagslífinu og heimsbúskapnum undangengin ár og einnig hinu, ağ íslenzkur vinnumarkağur er ağ ımsu leyti sveigjanlegri en gengur og gerist í nálægum löndum. Şó vantar talsvert enn á sveigjanleikann, enda er vinnumarkağsskipulagiğ ağ miklu leyti óbreytt enn frá fyrri tíğ og gafst şá ekki vel.

Einn galli miğstıringar á vinnumarkaği lısir sér í şví, ağ launahlutföll ólíkra starfsstétta lúta vilja verklığssamtaka og vinnuveitenda án fulls tillits til framboğs og eftirspurnar. Setjum svo, ağ stjórnvöld ákvæğu ağ hefja nıja sókn í menntamálum til ağ koma til móts viğ óskir foreldra og nemenda um betri skóla. Til şess şyrfti trúlega ağ hækka laun kennara verulega og leita jafnframt leiğa til ağ tengja laun şeirra viğ afköst, svo sem gert hefur veriğ meğ góğum árangri í Háskóla Íslands. Şetta gæti şó strandağ á samtökum annarra launşega, şví ağ forustumenn şeirra hafa sagt, ağ umbjóğendur şeirra myndu eiga heimtingu á sams konar kjarabótum og kennarar telja sig şurfa til ağ koma skólamálum í eğlilegt horf. Miğstıring á vinnumarkaği stendur şannig í vegi fyrir nauğsynlegum umbótum í menntamálum og hamlar hagvexti meğ şví móti til langs tíma litiğ. Á frjálsum vinnumarkaği myndi aukin eftirspurn eftir góğum kennurum einfaldlega hækka laun şeirra miğağ viğ ağra starfshópa og styrkja skólana meğ şví móti án şess ağ kalla á almenna kauphækkun og aukna verğbólgu.

 

Ólík şróun austan hafs og vestan

Vinstri helmingurinn á mynd 2 sınir, hversu raunverulegur launakostnağur hefur hækkağ í Evrópu síğan 1970 og hversu störfum hefur fjölgağ. Verklığsfélög eru yfirleitt öflug í Evrópu, og şau hafa neytt afls síns til ağ knıja fram myndarlega kaupmáttaraukningu, eins og efri ferillinn sınir, enda er şağ höfuğmarkmiğ şeirra ağ hækka laun. Vinnuveitendur geta einnig séğ sér hag í ağ greiğa há laun til ağ halda í góğan starfskraft, hvağ sem starfsemi verklığsfélaga líğur. En skuggahliğin á mikilli kaupmáttaraukningu, sem á sér ekki stoğ í aukinni framleiğni, er şessi: atvinna stağnar, ef kauphækkunin reynir um of á greiğslugetu fyrirtækjanna. Şessi varğ raunin í Evrópu: atvinna stóğ í stağ eğa şví sem næst frá 1970 fram yfir miğjan níunda áratuginn, eins og neğri ferilinn á mynd 2 sınir. Şegar hægği á hækkun kaups, byrjaği atvinna loksins ağ aukast. Allt tímabiliğ 1970-1999 jókst kaupmáttur laun um rösk 60%, en atvinna jókst ağeins um 14%.

 

wpeB.jpg (46225 bytes)

Í Bandaríkjunum varğ şróunin önnur, eins og hægri helmingurinn á mynd 2 sınir. Şar hækkuğu laun tiltölulega hægt, enda ráğast laun ağ mestu leyti á frjálsum markaği şar vestra án afskipta öflugra hagsmunasamtaka, svo ağ kaupmáttur launa jókst um innan viğ 30% frá 1970 til 1999. Ekki getur şağ talizt mikil aukning. Şetta örvaği fyrirtæki á hinn bóginn til ağ ráğa fleira fólk í vinnu, svo ağ atvinna jókst um 70% yfir tímabiliğ. Şarna höfum viğ líkast til vænan hluta skıringarinnar á şví, hvers vegna atvinnuleysi er næstum ekkert í Bandaríkjunum, en mikiğ — allt of mikiğ! — í Evrópu.

 

Verkföll og vinnutap

 

Vinnumarkağur ımissa OECD-ríkja hefur tekiğ stakkaskiptum undangengin ár. Bretland reiğ á vağiğ eftir 1979, şegar ríkisstjórn Margrétar Thatcher réğst gegn trénuğu vinnumarkağsskipulagi og lagği meğ şví móti grunninn ağ şeim aukna sveigjanleika, sem hefur ásamt öğru dregiğ mjög úr atvinnuleysi á Bretlandseyjum og eflt hagvöxt. Nıja-Sjáland og Ástralía fylgdu á eftir og stokkuğu hressilega upp á vinnumarkaği şar suğur frá, einkum Nıja-Sjáland. Frakkland hefur á hinn bóginn engu breytt enn á şessum vettvangi, ağ heitiğ geti, svo ağ mikiğ atvinnuleysi hefur náğ ağ festa rætur í landinu. Norğurlöndin, şar á meğal Ísland, hafa şokazt í rétta átt, en hægt. Íslenzkur vinnumarkağur er ağ sumu leyti sveigjanlegri en vinnumarkağur annars stağar á Norğurlöndum. Vinnuafl er til ağ mynda hreyfanlegra á milli landshluta hér en şar, meğal annars vegna şess, ağ velferğarkerfiğ hér er ekki eins örlátt, svo ağ menn missa şá minna úr aski sínum heima fyrir, ef şeir flytja sig um set. Í Noregi og Svíşjóğ şurfa menn stundum ağ fórna ımsum áunnum réttindum (t.d. dagheimilisplássi fyrir börn), ef şeir flytja af einum stağ á annan, og lenda şá aftast í biğröğinni á nıjum stağ.

 

 

wpeC.jpg (35232 bytes)

 

Vinnumarkağurinn er ósveigjanlegri ağ sumu öğru leyti hér heima en annars stağar um Norğurlönd. Hér er til dæmis minni vinnufriğur en şar. Skoğum şağ. Mynd 3 sınir, ağ hér hafa tapazt hlutfallslega miklu fleiri vinnudagar en víğa annars stağar samkvæmt nıjum upplısingum OECD. Vinnutap af şessu tagi virğist yfirleitt ağ öğru jöfnu líklegra á miğstırğum og şar af leiğandi stirğum vinnumarkaği, eins og til dæmis í Kanada og Finnlandi, en á frjálsum, lausum og liğugum vinnumarkaği, eins og til dæmis í Bandaríkjunum, şar sem yfirleitt er samiğ um kaup og kjör í hverju fyrirtæki fyrir sig án íhlutunar verklığsfélaga eğa samtaka vinnuveitenda. Şetta er şó alls ekki einhlítt, şví ağ Norğmenn og Svíar hafa tapağ tiltölulega fáum vinnudögum vegna verkfalla şrátt fyrir umtalsverğan ósveigjanleika á vinnumarkaği şar í landi. Í Japan, Austurríki og Şızkalandi (ekki sınt á myndinni) var vinnutap af völdum verkfalla á hinn bóginn nánast ekki neitt á sama tíma.

 

Vísbending, 29. september 2000.


Til baka