Atvinnuleysi undanhaldi

Sumir viburir mannlfsins varpa ljsi og skuggum langar leiir fram og aftur um tmann. Landnm slands, ritun slendingasagna og endurheimt sjlfstis jarinnar eftir langa mu hafa essa srstu sgu slands. Heimsstyrjaldirnar tvr, kreppan mikla milli eirra og hrun kommnismans fyrir 15 rum teljast til slkra atbura heimsvsu.

Kreppan mikla 1929-39 markai djp spor Amerku og Evrpu. Margir Bandarkjamenn llum aldri lsa sjlfum sr enn dag sem Rooseveltdemkrtum, og s sjlfslsing er arfur fr eim tma, egar allt a v fjri hver vinnufs og vinnufr maur var atvinnulaus langtmum saman, og sr ftkt og sorg svarf a fjlmrgum heimilum. Bandarkjamnnum tkst a tefla nokku vel r essari erfiu stu, og svo er a miklu leyti fyrir a akka Franklin D. Roosevelt forseta, enda tt hann tki ekki nema a litlu leyti eim bendingum, sem honum brust um frar leiir til a binda bran enda kreppuna. Roosevelt var bent a strax 1934, a straukin rkistgjld myndu lyfta hagkerfinu upp r lginni, r v a heimilin og einkafyrirtkin stu sem fastast bremsunni. Hann hafi egar ani rkistgjld talsvert umfram skattheimtu til a rva efnahagslfi, en honum leizt ekki vel mikinn rkishallarekstur og hlt v a sr hndum. Kreppan drst v langinn, tt atvinnuleysi minnkai smm saman eftir 1932 og hagvxtur glddist, og henni lauk ekki fyrr en sari heimsstyrjldin brauzt t 1939, v a fyrst jukust tgjld rkisins til muna vegna strsins. Rkistgjld til annars en landvarna nmu 3% af landsframleislu Bandarkjamanna, egar Roosevelt var forseti 1932, og hfu me vrnum hkka 44% af landsframleislu, egar hann d embtti skmmu fyrir strslok 1945. san hafa menn ekki urft a ttast djpar kreppur, v a n kunna menn r til ess a komast hj atvinnuhruni. Lausnin er samt ekki str, heldur aukin umsvif almannavaldsins, ef einkageirinn stendur sr.

En rltt atvinnuleysi er eigi a sur vandaml va um heim. Mestur er vandinn mrgum runarlndum. Atvinnuleysistlur ar eru a vsu nokku reiki, en vandinn blasir samt vi og stafar a miklu leyti af stugum straumi flks r dreifbli borgir. Landbnaur arf sfellt frra flki a halda ar eins og inrkjunum, v a tkniframfarir leysa sfellt fleiri vinnandi hendur af hlmi, og flki flykkist v burt r sveitunum og br vi stopula ea enga vinnu og bg kjr borgunum. Menntun er ftt, og margt flk hefur v lti anna fram a fra vinnumarkai en vvaafli eitt. Narb, hfuborg Kenu, br t.d. nstum helmingur borgarba ftkrahverfum, flestir n rafmagns og rennandi vatns. Jafnvel Botsvnu, sem heimsmet hagvexti san 1965, er fimmti hver maur atvinnulaus og fjri hver Namibu, ar sem mislegt er a ru leyti eins og a a vera og slendingar hafa lagt hnd plg. Hlutskipti atvinnulausra ftkrarkjum rija heimsins er mun verra en okkar heimshluta, ar e atvinnuleysisbtum og rum almannatryggingum er btavant.

Bferlaflutningum r sveit b er n a mestu leyti loki bum megin Atlantshafsins. Atvinnuleysi Evrpu sr v arar orsakir, einkum sveigjanlegt vinnumarkasskipulag, nga grsku og of mikla httuflni efnahagslfinu. Margar jir lfunnar hafa rizt gegn vinnumarkasvandanum undangengin r me gum rangri. rar hafa t.d. klt atvinnuleysi r 17% niur 4% n, Spnverjar r 24% 11%, Danir r 11% 6% og Hollendingar r 14% 6%. Spnn er eina Evrpulandi, ar sem atvinnuleysi mlist n me tveggjastafatlu. Atvinnuleysi er enn of miki, einkum Frakklandi, zkalandi og talu, ar sem a leikur n bilinu 8%-9%. Margt leggst eitt essum lndum. Lg torvelda vinnuveitendum a segja upp flki og slva me v mti vilja eirra til a ra flk vinnu. Of langdrgar atvinnuleysisbtur sljvga huga atvinnulausra a leita sr a vinnu. Lgbundin lgmarkslaun og framgangsrkar kaupkrfur voldugra verklsflaga hneigjast til a verleggja faglrt utanflagsflk t af vinnumarkainum.

Bandarkjunum er atvinnuleysi einkum h hagsveiflunni og hefur dansa kringum 5% allar gtur san 1960 n ess a sna nokkra langtmatilhneigingu til hkkunar, og svo er m.a. fyrir a akka sveigjanlegu vinnumarkasskipulagi. Samt hefur atvinnuleysi ar vestra aukizt um helming san 2000, m.a. af v a stjrn Bush forseta hefur reynt a rva atvinnulfi me rngum rum, .e. me v a minnka lgur tekjur aukfinga. En skattalkkun btur ekki atvinnuleysi, nema hn gagnist launegum me milungstekjur.

Frttablai, 21. oktber 2004.


Til baka