Gˇ­ rß­ dřr

Frambjˇ­andi demˇkrata sigrar andstŠ­ing sinn ˙r flokki rep˙blikana Ý forsetakj÷ri me­ 250.000 atkvŠ­a mun, en demˇkratann vantar ■ˇ herzlumuninn Ý kj÷rrß­inu. AtkvŠ­atalningin Ý FlˇrÝda er Ý uppnßmi (og ˇvÝst um ˙rslit Ý Ëregon, ■ˇtt ■a­ skipti ekki  sk÷pum). Demˇkratinn hefur einnig fengi­ fleiri atkvŠ­i Ý FlˇrÝda a­ beztu manna yfirsřn, en rep˙blikanar gera eigi a­ sÝ­ur tilkall til sigurs ■ar, enda myndi sigur Ý FlˇrÝda duga frambjˇ­anda rep˙blikana til sigurs Ý kj÷rrß­inu og tryggja honum forsetaembŠtti­. Vandinn er sß, a­ framkvŠmd kosningarinnar Ý FlˇrÝda var meing÷llu­, og grunsemdir eru uppi um kosningasvindl ß bß­a bˇga. Bß­ir flokkar senda l÷gfrŠ­ingasveitir sÝnar ß vettvang til a­ gŠta hagsmuna sinna. ┌rslit rß­ast ■ˇ ekki, og spennan og ˇvildin magnast dag frß degi, ■vÝ a­ hvorugur flokkurinn vill vŠgja fyrir hinum, enda var kosningabarßttan ˇvenjulega h÷r­ og hatr÷m. Dagarnir lÝ­a, og ß tilskildum degi Ý  desember, ■egar kj÷rmenn eiga a­ kjˇsa nřjan forseta samkvŠmt stjˇrnarskrß, eru ˙rslitin enn ˇrß­in. N˙ eru gˇ­ rß­ dřr.

Ůetta ger­ist Ý BandarÝkjunum ßri­ 1876. Hva­ ger­ist nŠst? Flokkarnir tveir komu sÚr Ý lok jan˙ar 1877 saman um, a­ BandarÝkja■ing setti ß laggirnar sÚrstaka kj÷rnefnd til a­ gera ˙t um mßli­, ■ˇtt ˙rskur­arvald ■ingsins Ý mßlinu orka­i tvÝmŠlis a­ dˇmi ■ingsins sjßlfs. ┌rskur­ur nefndarinnar skyldi vera endanlegur, nema honum vŠri hafna­ Ý bß­um deildum ■ingsins. Ůessi lausn var­ ofan ß gegn vilja frambjˇ­anda rep˙blikana, Rutherford B. Hayes, en frambjˇ­andi demˇkrata fÚllst ß hana me­ semingi. Samkomulagi­ fˇl Ý sÚr, a­ Ý nefndina voru skipa­ir 15 menn, ßtta ˙r flokki rep˙blikana og sj÷ ˙r flokki demˇkrata. Nefndin afgreiddi mßli­ eftir flokkslÝnum og felldi ■ann ˙rskur­, a­ Hayes, sem tapa­i kosningunum og FlˇrÝda, skyldu dŠmd ÷ll kj÷rmannaatkvŠ­in, sem ßgreiningur var um, og ■ß um lei­ forsetaembŠtti­ me­ eins atkvŠ­is mun Ý kj÷rrß­inu. (Styrrinn stˇ­ raunar ekki a­eins um FlˇrÝda og Ëregon, heldur einnig Lousiana og Su­ur-KarˇlÝnu.) Ůingi­ sta­festi ■ennan ˙rskur­ 2. marz 1877, og Hayes sˇr embŠttisei­inn daginn eftir ßn vi­hafnar. Ůa­ var heitt Ý kolunum ■essar vikur: landi­ ramba­i ß barmi nřrrar borgarastyrjaldar, en frambjˇ­andi demˇkrata, sigurvegarinn Ý kosningunum, lag­i sig fram um a­ stilla til fri­ar. Ůa­ tˇkst.

Hvers vegna sŠttu demˇkratar sig vi­ ■essa lausn? N˙ ■ykknar ■rß­urinn. Fulltr˙ar beggja frambjˇ­enda hÚldu fund ß Wormleyhˇtelinu Ý Washington, D.C., 26. febr˙ar og ger­u me­ sÚr svofellt samkomulag: demˇkratar afs÷lu­u sÚr forsetaembŠttinu til rep˙blikana gegn lofor­i rep˙blikana um ■a­, a­ forseti ■eirra drŠgi hersveitir rÝkisins til baka frß su­urrÝkjunum, en ■ar h÷f­u ■Šr veri­ haf­ar til a­ halda fri­inn og vernda bl÷kkumenn gegn ■elhvÝtum ■rŠlah÷ldurum frß lokum borgarastyrjaldarinnar 1865. Auk ■ess lofu­u rep˙blikanar a­ hŠtta afskiptum rÝkisstjˇrnarinnar af ,,innanrÝkismßlum” su­urrÝkjanna og taka tilbo­i demˇkrata um a­ deila heldur ßv÷xtunum af stjˇrnarhßttum ■ar su­ur frß milli flokkanna. Ůar a­ auki ßtti forsetinn nři a­ skipa einn rß­herra ˙r hˇpi su­urrÝkjademˇkrata Ý rÝkisstjˇrn sÝna og veita f˙lgum fjßr til jßrnbrautarlagningar um su­urrÝkin, en ■au voru enn Ý sßrum eftir borgarastyrj÷ldina 1861-1865. Demˇkratar Ý nor­urrÝkjunum tˇku ■essu samkomulagi ekki vel. Margir rep˙blikanar voru einnig ˇsßttir. Samkomulagi­ var haldi­.

Ţmsum fannst Hayes forseti ekki bera sitt barr eftir ■essi mßlalok. AndstŠ­ingar hans brigzlu­u honum um a­ hafa stoli­ forsetaembŠttinu. Ůa­ var ■ung raun fyrir mann, sem haf­i sett barßttu gegn spillingu ß oddinn Ý kosningabarßttu sinni, enda haf­i spilling einkennt forsetatÝ­ forvera hans og flokksbrˇ­ur, Ulysses Grant. Hayes hÚlt barßttu sinni gegn spillingu ßfram Ý HvÝta h˙sinu og beitti sÚr fyrir ■vÝ, Ý ˇ■÷kk margra flokksbrŠ­ra sinna, a­ embŠtti ß vegum rÝkisins vŠru veitt fyrir ver­leika frekar en flokkshollustu. Hann var virtur l÷gfrŠ­ingur, frß Ohio, og haf­i teki­ a­ sÚr a­ verja ■rŠla, sem h÷f­u fl˙i­ h˙sbŠndur sÝna Ý su­urrÝkjunum. Hayes bau­ sig ekki fram a­ nřju eftir fj÷gur ßr Ý embŠtti. Ůß var James Garfield, flokksbrˇ­ir Hayes, kj÷rinn forseti me­ mestu naumindum, en hann var skotinn til ˇlÝfis nokkrum mßnu­um eftir embŠttist÷kuna 1881. Mor­inginn var vonsvikinn flokksma­ur, sem taldi sig hafa ßtt rÚtt ß skipun Ý embŠtti. Sk÷mmu sÝ­ar (1883) voru sett l÷g til a­ sporna gegn spillingu Ý embŠttaveitingum. Hayes sneri sÚr a­ mann˙­armßlum og lÚt einkum umbŠtur Ý fangelsismßlum og Ý menntamßlum ungra bl÷kkumanna Ý su­urrÝkjunum til sÝn taka.

Samuel Tilden, demˇkratinn, sem afsala­i sÚr forsetaembŠttinu til Hayes, var einnig virtur l÷gfrŠ­ingur, frß New York. Hann haf­i lÝtil afskipti af stjˇrnmßlum eftir ■essa rimmu. Hann hafna­i ˙tnefningu flokks sÝns til forsetaframbo­s 1880, en margir t÷ldu hann sigurstranglegan, ekki sÝzt fyrir sam˙­ ■eirra, sem fannst hann hafa veri­ rŠndur forsetaembŠttinu eftir kosningarnar 1876. Enginn frř­i Tilden vits, en hann ■ˇtti enginn sk÷rungur, hann ßtti yfirh÷fu­ bßgt me­ a­ taka ßkvar­anir og var auk ■ess heilsuveill og varkßr me­ afbrig­um. Hann haf­i au­gazt af l÷gmannsst÷rfum sÝnum. Minning hans lifir me­al annars fyrir ■a­, a­ borgarbˇkasafni­ Ý New York var dßnargj÷f hans til borgarb˙a.

 

Morgunbla­i­, 15. nˇbember 2000.


Til baka