Bankar og v÷ld

Ůa­ er engin tilviljun, a­ vestur-evrˇpskir einkabankar hafa undangengin ßr eignazt talsver­an og sums sta­ar rß­andi hlut Ý vi­skiptab÷nkum Ý Mi­- og Austur-Evrˇpu. Bankarekstur komm˙nista Ý austanver­ri Evrˇpu ßtti lÝti­ skylt vi­ bankastarfsemi Ý frjßlsum marka­sb˙skaparl÷ndum. Bankastjˇrarnir voru handbendi valdastÚttarinnar. ┴kvar­anir um lßnveitingar og vexti voru Ý h÷ndum manna, sem bßru enga vir­ingu fyrir ver­mŠtum umfram eigin v÷ld. Bankarnir voru valdatŠki ˇhŠfrar stjˇrnmßlastÚttar, sem nota­i lßnveitingarvaldi­ til a­ hla­a undir eigin hagsmuni og kŠfa ÷ndver­a krafta. Af ■essu leiddi mikla sˇun og spillingu, ■ar e­ sparifÚ almennings rata­i ekki Ý hendur ■eirra fyrirtŠkja, sem hef­u kunna­ bezt me­ fÚ­ a­ fara. SlÝk fyrirtŠki voru a­ vÝsu fß, ■ar e­ nŠr allur atvinnurekstur var me­ lÝku lagi reistur ß grautf˙num stjˇrnmßlaforsendum. Sparifjßreigendur ßttu ekki Ý ÷nnur h˙s a­ venda. Ekkert hagkerfi fŠr til lengdar sta­izt svo ˇhagfellt fyrirkomulag atvinnulÝfs og bankamßla, enda var­ raunin s˙, a­ hagkerfi komm˙nistalandanna hrundu til grunna undan eigin ■unga af ■essum ßstŠ­um og řmsum ÷­rum. Ůegar upp var sta­i­, stˇ­ ekki steinn yfir steini ■arna austur frß.

Ůegar m˙rarnir hrundu fyrir austan, var engri nothŠfri ■ekkingu ß hagkvŠmum og heilbrig­um bankarekstri til a­ dreifa ■ar um slˇ­ir. RÝkisstjˇrnum umbˇtamanna Ý ■essum l÷ndum rei­ ■vÝ mj÷g ß ■vÝ a­ flřta einkavŠ­ingu vi­skiptabankanna og la­a erlenda sÚr■ekkingu a­ innlendri bankastarfsemi. Um ■a­ leyti sem einkavŠ­ing vi­skiptabankanna hˇfst hÚr heima laust fyrir aldamˇtin, var frÝvŠ­ingu efnahagslÝfsins a­ mestu loki­ Ý flestum komm˙nistalandanna og ■ß um lei­ einkavŠ­ingu bankanna ■ar. Drßtturinn hÚr heima stafa­i einkum af ˇfřsi margra stjˇrnmßlamanna til a­ sleppa hendinni af efnahagslÝfinu og b÷nkunum, ■vÝ a­ fyrirtŠkin og bankarnir voru mikilvŠg valdatŠki hÚr lÝkt og ■ar. Hjßlpf˙sir sÚrfrŠ­ingar l÷g­u h÷nd ß plˇg: mÚr er minnisstŠtt sÚrfrŠ­ißlit tveggja hßskˇlakennara, sem sßu řmis tormerki ß einkavŠ­ingu vi­skiptabankanna og hv÷ttu stjˇrnv÷ld til a­ halda a­ sÚr h÷ndum. (Annar ■eirra tˇk nokkru sÝ­ar sŠti Ý bankarß­i Landsbankans.) 

HÚr heima var hlusta­ ß slÝkar ˙rt÷lur, en ekki fyrir austan. Ůar var s˙ lei­ farin vÝ­ast hvar a­ bjˇ­a erlendum b÷nkum innlenda banka til kaups e­a innlendum m÷nnum me­ erlendri ■ßttt÷ku. Og ■etta var lei­in, sem rÝkisstjˇrnin hÚr heima marka­i Ý byrjun, ■egar einkavŠ­ing bankanna komst loksins ß dagskrß. Ůetta var skynsamleg stefna, enda bar ßstand bankamßlanna hÚr řmis merki austur-evrˇpskrar ˇhagkvŠmni og haf­i gert ■a­ frß fyrstu tÝ­. ═ samrŠmi vi­ ■ennan ßsetning sendi rÝkisstjˇrnin frß sÚr ßsamt kaupendum frÚttatilkynningu 16. jan˙ar 2003 undir svohljˇ­andi fyrirs÷gn: ,,Ůřskur banki Ý hˇpi nřrra eigenda B˙na­arbanka ═slands hf.ö A­ild ■řzka bankans var sem sagt a­alatri­i mßlsins. SÝ­an hefur komi­ ß daginn, a­ ■řzki bankinn er smßbanki, miklu minni en gamli B˙na­arbankinn, og fÚkk m.a.s. lßn Ý Landsbankanum til a­ fjßrmagna kaupin og seldi hlut sinn Ý B˙na­arbankanum sk÷mmu sÝ­ar og hvarf af vettvangi. Eftir sitja nokkrir framsˇknarmenn me­ fullar hendur fjßr ľ marga milljar­a. Og eftir stendur spurningin um ■a­, hva­a l÷gv÷rnum eigandi gamla B˙na­arbankans, fˇlki­ Ý landinu, getur vi­ komi­ vi­ ■essar a­stŠ­ur. L÷gfrŠ­ingar vir­ast undarlega ßhugalausir um mßli­.

Valdsmenn hafa gegnum tÝ­ina fari­ frjßlslega me­ řmsar eigur almennings. Ůeir hafa skenkt vinum sÝnum rÝkisjar­ir rÚtt fyrir kosningar, gefi­ listaverk ˙r opinberum s÷fnum o.s.frv., en ■a­ eru smßmunir hjß ■vÝ, sem n˙ tÝ­kast. Umfang uppt÷kunnar hefur margfaldazt: tÝ­arandinn leyfir engin vettlingat÷k. ═ fyrsta sinn Ý s÷gu lř­veldisins hefur ßlitlegum hˇpi manna a­ ■vÝ er vir­ist tekizt a­ au­gast umtalsvert ß stjˇrnmßlaafskiptum og stjˇrnmßlatengslum. Stjˇrnmßlaflokkarnir hafa me­ hiki dregi­ sig ˙t ˙r bankarekstri, rÚtt er ■a­, og ■ˇ ekki, ■ar e­ tr˙na­armenn rÝkisstjˇrnarflokkanna eiga enn hvor sinn fulltr˙ann Ý bankarß­um tveggja stŠrstu bankanna. Ska­abŠturnar fyrir valdamissinn sk÷mmtu­u menn sÚr sjßlfir Ý B˙na­arbankanum. Enn er minna vita­ me­ vissu um řmsa ■Štti einkavŠ­ingar Landsbankans.

FrÚttabla­i­, 28. j˙lÝ 2005.


Til baka