Hver a sj um brnin?

Menntun borgar sig – nei, hn margborgar sig. ess vegna skir sfellt fleira flk llum aldri allra handanna skla n ori, svo a sklarnir eru bkstaflega a springa. Hva er a gerast? Uppnmi stafar af v, a almannavaldi, sem heldur ti sklunum langflestum, annar ekki lengur saukinni eftirspurn eftir menntun og hefur ekki heldur hirt um a rva einkaframtak til a bra bili milli frambos og eftirspurnar.

Hva felst v, a menntun margborgi sig? Menntun er eins og nnur fjrfesting: hn gefur af sr ar, sem hgt er a mla gallhrum prsentum lkt og vexti af inneign banka. N bi g lesandann a draga andann djpt: arurinn af fjrfestingu mannaui er fundinn me v a taka fyrst tekjuaukann og annan hagsauka, sem menntunin gefur af sr (t.d. minni httu atvinnumissi), og draga san fr tgjaldaaukann, .m.t. tekjumissinn nmsrunum og annan nmskostna, og reikna muninn, .e. vinninginn, sem lag ofan r tekjur, sem vikomandi hefi haft, hefi hann ekki fari sklann, ea hn. annig fst s niurstaa, a framhaldssklamenntun skilar a jafnai 11% ari OECD-lndum. Framhaldssklamenntun eykur m..o. tekjur manna a greiddum skttum um 11% umfram r tekjur, sem eir hefu ella haft. Hsklamenntun skilar einnig um 11% ari skv. samantekt menntamlaskrslu OECD. etta er mun meiri vxtun en ekkist hlutabrfamarkai til langs tma liti, a ekki s tala um skuldabrf, enda gefa au jafnan minna af sr til lengdar en hlutabrf. Afkst menntunar eru a snnu lk eftir lndum. au eru einna mest Bandarkjunum og Bretlandi, m.a. af v a ar er minna gert a v af hlfu almannavaldsins en va annars staar a draga r kjaramun me skattheimtu og almannatryggingum.

Launamunur hsklamanna og annarra Bandarkjunum hefur tvfaldazt s.l. 20 r. Karlar me hsklaprf hfu 66% hrri laun en karlar me framhaldssklaprf 1978, og 1998 var launamunurinn kominn upp 118%. Svipa vi um kvenjina: bandarskar konur me hsklaprf hfu 55% hrri laun en konur me framhaldssklaprf 1978, og 1998 var munurinn kominn upp 98%.

a er engin fura, a 61% karla fyrir vestan og 81% kvenna skja n hskla af einhverju tagi (tlurnar eru fr 2000), bori saman vi 56% karla og 38% kvenna 1970. Hlutfll kynjanna hafa snizt vi: konurnar eru n miklu fleiri en karlar bandarskum hsklum eins og hr heima.

Hvers konar menntun ber mestan ar? N ykknar rurinn. Rannsknir sna, a atlti – menntun! – barna skiptir einna mestu mli fyrstu tv r vinnar. essi frumbernskur er heilinn mtun, og roski heilans virist rast m.a. af eirri upprvun, sem brnum bjast essu roskaskeii. fyrri t su foreldrar sjlfir um brn sn fyrstu rin, ea mmurnar og afarnir, og ttu ekki nnur hs a venda. Brn lust upp innan um sitt heimaflk og fengu sjaldan minni ea lakari hvatningu en au urftu a halda. N er a algengt, a foreldrar sendi hlfs rs gmul brn ea yngri dagheimili. Foreldrarnir geta gengi skla ea unni fyrir sr frekar en a vera heima me brnunum. Feur og mur hagnast essu fyrirkomulagi, ef arur menntunarinnar ea vinnulaunin eru meiri en dagheimilisgjldin, svo sem algengast er, en er hagur barnanna stundum borinn fyrir bor. Helzt arf atlti barnaheimilinu a vera a.m.k. jafngott og heima. Foreldrar, sem kjsa a vera skla ea vinna ti og gtu sjlf veitt brnum snum betra atlti en er boi dagheimilum ea barnaheimilum, hagnast kostna barna sinna. Brnin f ekki rnd vi reist.

Af essu m ra, hversu brnt a er a ba svo a barnaheimilum, a foreldrar urfi helzt ekki a ba brnum snum lakara atlti ar en au ttu kost heima. etta er hgt me v a skoa og skilgreina barnagzlu sem menntun frekar en geymslu, fella barnaheimilin eftir essu a sklakerfinu og verja miklu meira almannaf til eirra en n tkast til a tryggja starfsflki eirra ga menntun og g kjr. En etta er samt ekki ng. Brn urfa einnig a eiga greian agang a barnaheimilum, ar sem foreldrar greia – me ea n astoar almannavaldsins eftir atvikum – a ver, sem upp er sett fyrir jnustuna. annig er hgt a binda endi birairnar, sem marka dagvistunarmlin dag og sptalana og gera n jafnvel vart vi sig framhaldssklum og hsklum, svo a til vandra horfir. Og annig er e.t.v. hgt a stemma stigu fyrir v, a foreldrar sendi sumir brnin sn n vandlegrar umhugsunar ea jafnvel vitandi vits dagvistun, ar sem brnin f lakari jlfun og jnustu en foreldrarnir sjlfir, ea betri – og drari! – barnaheimili, gtu veitt.

Frttablai, 26. gst 2004.


Til baka