Breyttir tÝmar

BandarÝkin hafa breytzt. Fyrir tuttugu ßrum heyr­ist ■arna fyrir vestan Ý einni og einni tr˙arst÷­ ß stangli, ■ar sem innblßsnir gu­smenn ■uldu upp ˙r ritningunni ß ÷ldum ljˇsvakans eins og ■eir Šttu lÝfi­ a­ leysa og lřstu Ý lei­inni tr˙arsko­un sinni ß m÷nnum og mßlefnum. ┌tlendingar, sem villtust inn ß ■essar bylgjulengdir Ý ˙tvarpinu, og einnig flestir heimamenn, hÚldu yfirleitt, a­ ■etta gu­sor­astagl um stjˇrnmßl – me­ byssum Ý gu­s nafni, mˇti fˇsturey­ingum o.s.frv. – hlyti a­ vera einangra­ fyrirbŠri og gŠti ■vÝ varla gert nokkrum manni mein. En n˙ er ■ˇ svo komi­, a­ ßlitlegur hluti BandarÝkjamanna sŠkir sjˇnvarpsfrÚttir sÝnar til st÷­var, sem er Ý rauninni sprottin ˙r sama jar­vegi og tr˙ar˙tvarpi­: Úg er a­ tala um Fox News, ■ar sem frÚtta■ulirnir tala eins og norskir sveitaprestar af vondri tegund og lřsa andstŠ­ingum Bush forseta Ý frÚttatÝmum sem ßhangendum Ësama bin Ladens og ■annig ßfram. Tr˙menn yzt til hŠgri ß vettvangi stjˇrnmßlanna (■eir kalla sig The Religious Right ßn ■ess a­ blikna) hafa nß­ styrkri st÷­u innan Rep˙blÝkanaflokksins og leggja flokknum lÝnurnar me­ ■vÝ m.a. a­ reka ofan nefnda sjˇnvarpsfrÚttast÷­ og ˇtaldar ˙tvarpsst÷­var til a­ brei­a ˙t bo­skapinn og rŠgja andstŠ­inga sÝna, og gu­s. Hvernig gat ■etta gerzt?

Sko­um baksvi­i­. BandarÝkjamenn hafa vanrŠkt menntamßl ß ne­ri skˇlastigum, einkum ■ß skˇla marga, sem almannavaldi­ heldur ˙ti og skammtar naumt. Ůessir skˇlar eru sumir svo ofbo­slega lÚlegir, a­ foreldrar hafa Ý stˇrum stÝl tali­ sig nau­beyg­a til a­ leita annarra ˙rrŠ­a handa b÷rnum sÝnum. Af ■essu ßstandi leiddi smßm saman řmiss konar einkaskˇla – og tr˙arskˇla, sem hefur smßm saman fari­ fj÷lgandi og eftir ■vÝ vaxi­ ßsmegin. Milljˇnir bandarÝskra barna og unglinga hafa sˇtt menntun sÝna Ý skˇla, ■ar sem BiblÝan er ofarlega ß nßmsskrßnni og anna­ nßmsefni er yfirleitt sett Ý samhengi vi­ hana. Og n˙ er ■etta fˇlk me­ ■essa skˇlag÷ngu a­ baki fari­ a­ lßta til sÝn taka svo a­ um munar ß ■jˇ­amßlavettvangi. Vi­ ■etta bŠtist sÝaukin heimakennsla, sem foreldrar geta fengi­ leyfi til a­ stunda ■rßtt fyrir l÷g um skˇlaskyldu, og er ■ß tilgangurinn stundum – en ekki alltaf – sß a­ for­a b÷rnunum frß ■vÝ a­ frŠ­ast um ■rˇunarkenningu Darwins o.fl. Ůegar ■etta allt er haft Ý huga, ver­ur h˙n e.t.v. skiljanleg herfer­ rep˙blÝkana hÚr um ßri­ gegn Clinton forseta, sem ■eim tˇkst nŠrri ■vÝ – ■a­ muna­i ekki nema hßrsbreidd! – a­ hrekja ˙r embŠtti ˙t af tilt÷lulega hversdagslegu kvennast˙ssi. Yfirbur­i Clintons umfram andstŠ­inga sÝna mß a­ minni hyggju rß­a af ■vÝ, a­ ■eir h÷f­u ekkert ß hann anna­ en kvennafari­ og lÝtils hßttar ˇsanns÷gli Ý kringum ■a­. Og ■annig ver­ur ■a­ e.t.v. einnig skiljanlegt, hvers vegna Bush forseti ßkallar gu­ ß skrifstofu sinni Ý HvÝta h˙sinu, svo sem vi­skiptarß­herrann Ý stjˇrn hans hefur skřrt frß. Bush hefur nřlega sta­fest ■etta sjßlfur Ý samt÷lum vi­ Bob Woodward bla­amann.

Og ■annig ver­ur ■a­ einnig skiljanlegt, hvers vegna bandarÝska ■jˇ­in er n˙ ■verklofin Ý tvŠr nokkurn veginn jafnstˇrar fylkingar, sem hafa ÷rt ■verrandi ■olinmŠ­i hvor gagnvart annarri. Ůessi klofningur kom berlega Ý ljˇs Ý forsetakosningunum ßri­ 2000, ■egar Al Gore, frambjˇ­andi demˇkrata, fÚkk hßlfri milljˇn atkvŠ­a fleira ß landsvÝsu en George Bush, frambjˇ­andi rep˙blÝkana, en var­ ■ˇ frß a­ hverfa, ■vÝ a­ Bush var dŠmdur sigur Ý HŠstarÚtti me­ fimm atkvŠ­um gegn fjˇrum, eftir flokkslÝnum a­ heita mß. Verulegur hluti bandarÝsku ■jˇ­arinnar lÝtur svo ß, a­ rep˙blÝkanar hafi beinlÝnis rŠnt HvÝta h˙sinu, og ■eir b˙ast n˙ til a­ verja fenginn me­ ÷llum tiltŠkum rß­um, einkum rˇgi. Einna stˇrtŠkastur Ý herfer­inni er lei­togi rep˙blÝkana Ý fulltr˙adeild ■ingsins, Tom DeLay frß Texas, en hann er meindřraey­ir a­ mennt og heldur uppi hei­ri stÚttarinnar ß ■ingi. Demˇkratar svara Ý s÷mu mynt, segjast ney­ast til ■ess: engir silkihanskar ■ar heldur. Ëvildin og ofstŠki­ eru meiri en ß­ur, miklu meiri, svo a­ fj÷ldanum ÷llu af si­u­u fˇlki ofbř­ur. Sumir ˇttast, a­ ■etta sÚ allt me­ rß­um gert til a­ vekja and˙­ ß stjˇrnmßlum me­al almennings og fŠla me­ ■vÝ mˇti sem flesta kjˇsendur frß ■vÝ a­ neyta atkvŠ­isrÚttar sÝns, svo a­ ofstŠkismennirnir geti ■ß frekar rß­i­ fer­inni ßfram. Rep˙blÝkanar eru yfirleitt taldir hagnast ß ■vÝ frekar en demˇkratar, a­ ekki nema r÷skur helmingur atkvŠ­isbŠrra manna hefur hinga­ til hirt um a­ neyta atkvŠ­isrÚttar sÝns Ý kosningum Ý BandarÝkjunum. Af ■vÝ mß rß­a, hvers vegna m÷nnum forsetans ■ykir ■a­ hentugra a­ reyna a­ gera andstŠ­inginn tortryggilegan ß alla lund og draga hollustu hans vi­ f÷­urlandi­ Ý efa og anna­ eftir ■vÝ frekar en reyna a­ skřra og verja stefnu forsetans. Sjaldan veldur einn ■ß tveir deila, segir mßltŠki­, en ■a­ ß ekki vi­ hÚr. Rep˙blÝkanar hˇfu leikinn og bera h÷fu­s÷k ß ■eirri ˙lf˙­, sem n˙ einkennir bandarÝskt ■jˇ­lÝf me­ illum aflei­ingum um allan heim. Og ein undirrˇt meinsemdarinnar er vondir skˇlar, e­a svo sřnist mÚr. Eigi a­ sÝ­ur eru margir prř­ilegir skˇlar reknir af kirkjunnar m÷nnum vestan hafs; Landakotsskˇlinn Ý ReykjavÝk er me­ lÝku lagi til fyrirmyndar a­ m÷rgu leyti.

BandarÝkin eru ekki einsdŠmi Ý ■essu vi­fangi. Grˇf vanrŠksla menntamßlanna Ý Pakistan hefur leitt til ■ess, a­ ■ar eru n˙ starfrŠktir einir tÝu ■˙sund tr˙arskˇlar, ■ar sem Kˇraninn er helzta nßmsefni­: keppikefli­ er a­ lŠra hann utanbˇkar. LÝku mßli gegnir um Sßdi-ArabÝu og nokkur ÷nnur l÷nd Ý Arabaheiminum. Ůessir tr˙arskˇlar eru grˇ­rarstÝur hry­juverka. NŠrri mß geta um allt nßmsefni­, sem blessa­ fˇlki­ fer ß mis vi­, ˙r ■vÝ a­ ■a­ ■arf a­ ey­a ÷llum ■essum tÝma Ý eina bˇk. Tyrkir sneiddu hjß ■essu vandamßli me­ stjˇrnarskrßnni 1928, en ■ß var m˙slÝmatr˙ l÷g­ ni­ur sem rÝkistr˙ Ý Tyrklandi, enda ■ˇtt 99% Tyrkja sÚu m˙slÝmar. Ůar me­ var skˇlunum bjarga­. Me­ ■vÝ a­ draga sk÷rp skil ß milli tr˙mßla, stjˇrnmßla og menntamßla hafa Tyrkir reynt a­ vÝsa veginn a­ umbur­arlyndi og lř­rŠ­i Ý m˙slimaheiminum, en fßir ■ar hafa hlřtt kallinu enn sem komi­ er. Og ß sama tÝma og Tyrkir eru a­ reyna a­ koma vitinu fyrir a­ra m˙slima og fß ■ß til a­ skilja ß milli tr˙ar, stjˇrnmßla og menntunar eru BandarÝkjamenn a­ fŠra sig upp ß skafti­ – Ý ÷fuga ßtt. Tr˙arkennsla Ý skˇlum og fßnahylling o.fl. Ý ■eim d˙r eru ofarlega ß stefnuskrß rep˙blÝkana.

AndblŠrinn frß BandarÝkjunum teygir sig hinga­ heim. Kirkjumßlarß­herrann okkar sag­i Ý rŠ­u sinni ß prestastefnu um daginn (27. aprÝl): ,,MÚr er spurn: Hver er sß hÚr me­al okkar a­ hann telji sig ■ess umkominn a­ taka allar stŠrstu ßkvar­anir lÝfsins ßn ■ess a­ eiga nokkra stund me­ Drottni sÚr til hjßlpar? Er nokkur hÚr sem telur sig svo vi­b˙inn a­ mŠta hverju sem vera skal, a­ Drottinn hef­i ■ar engu vi­ a­ bŠta sem mßli skipti og ■vÝ til lÝtils a­ rß­slagast sÚrstaklega vi­ hann umfram a­ra?” Ůa­ hlřtur a­ teljast stˇr ßkv÷r­un a­ saka mann um a­ bjˇ­a m˙tur ßn ■ess a­ leggja fram s÷nnunarg÷gn. Var gu­ e.t.v. haf­ur me­ Ý rß­um, ■egar rß­herrann skrifa­i ■etta Ý Morgunbla­i­ 8. marz 2003: ,,DavÝ­ flutti mßl sitt beint til allra hlustenda og skřr­i ■eim frß einstŠ­ri reynslu af samskiptum vi­ mann, sem ß­ur haf­i veri­ nßinn samstarfsma­ur, en var ger­ur ˙t af ÷rkinni sem stjˇrnarforma­ur Baugs til a­ vi­ra ßkve­na hugmynd me­ hagsmuni fyrirtŠkisins Ý huga.” MÚr er spurn: hva­ fannst gu­i? Og hva­ um a­rar stˇrar ßkvar­anir kirkjumßlarß­herrans eins og t.d. ßkv÷r­un hans um a­ tefla fram hugmyndum um, a­ ═slendingar vÝgb˙ist, e­a stu­ning hans vi­ a­ild ═slands a­ innrßsinni Ý ═rak ß upplognum forsendum? Hva­ fannst gu­i um ■a­?

Lesbˇk Morgunbla­sins, 15. maÝ 2004.


Til baka