Brezkt leikh˙s

Leikh˙s hefur sett rÝkan svip ß brezkt ■jˇ­lÝf Ý meira en 400 ßr. HÚr er Úg ekki bara a­ tala um William Shakespeare, mesta leikskßld allra tÝma a­ flestra dˇmi, heldur einnig um 20. ÷ldina ■egar miklu fleiri BandarÝkjamenn fˇru til London og fara enn a­ sŠkja leikh˙s en nemur ■eim fj÷lda Breta sem fara leikh˙sfer­ir vestur um haf. Leikh˙s margra annarra landa stendur einnig fyrir sÝnu nema hva­. Svisslendingar eiga t.d. heimsfrŠg leikskßld, a­ ekki minnzt ß ■rj˙ Ýt÷lsk leikskßld sem ÷ll fengu bˇkmenntaver­laun Nˇbels. HÚr Štla Úg ■ˇ a­ halda mig vi­ Bretland og stikla ß stˇru.

 

Henrik Ibsen kveikti Ý Bretum me­ ■vÝ a­ kveikja Ý George Bernard Shaw sem var l÷ngu sÝ­ar sŠmdur bˇkmenntaver­launum Nˇbels fyrir leikrit sÝn, ■a­ var 1925. Leikrit Ibsens fj÷llu­u djarflega um řmis feimnismßl borgaralegs samfÚlags, t.d. ge­veiki, k˙gun kvenna, kynsj˙kdˇma, sjßlfsvÝg o.fl., sem fßir ßrŠddu annars a­ nefna nema Ý hßlfum hljˇ­um. Ibsen ■ˇtti hentugt a­ semja flest verka sinna Ý Ůřzkalandi og ß ═talÝu ■ar sem hann bjˇ lengi Ý ÷ruggri fjarlŠg­ frß heimalandi sÝnu, ■ˇtt verk hans kŠmust ■ar ß svi­, sum seint og um sÝ­ir.

Bernard Shaw gekk skrefi lengra. Hann samdi, innblßsinn af Ibsen, rammpˇlitÝsk svi­sverk um samtÝmann. Leikrit hans eru eins og leikrit Ibsens samrŠ­uverk, textaverk um fˇlk a­ tala saman. Ůar er engin ■÷rf fyrir leikfimisŠfingar og flugeldasřningar af ■vÝ tagi sem einkenna svo nefndar leikstjˇrauppfŠrslur ß m÷rgum textasnau­um leikritum n˙tÝmans. ┴t÷kin Ý verkum Shaws eru sko­anaskipti milli manna, ßt÷k milli hugmynda og hugarheima, ekki innri barßtta. Shaw var ßrˇ­ursma­ur og drˇ enga dul ß ■a­. Me­ leiftrandi fyndni og flugbeitta greiningargßfu a­ vopni reyndi hann me­ leikritum sÝnum a­ reyta sem allra flest atkvŠ­i af Ýhaldinu eins og hann sag­i sjßlfur. Leikrit hans fengust ■ˇ yfirleitt ekki sřnd heima fyrir fyrr en hann var kominn ß sextugsaldur.

Ůar a­ kom a­ uppfŠrslum ß leikritum Shaws fŠkka­i verulega, ■ˇtt Shakespeare og Ibsen hÚldu ˇskertri hylli. Sumum sřndist ■ß a­ dj˙psßlarfrŠ­in Ý verkum Shakespeares og Ibsens risti dřpra og entist ■vÝ betur en hrßpˇlitÝkin hjß Shaw, en ■a­ ßtti eftir a­ breytast aftur. N˙ er starfrŠkt Ý Kanada, ekki langt frß Toronto, leikh˙s sem sřnir nŠr eing÷ngu leikrit Shaws og fßeinna samtÝ­armanna hans fyrir fullu h˙si ßr eftir ßr og hefur gert Ý hßlfa ÷ld. Shaw samdi r÷sklega 50 svi­sverk, Ibsen innan vi­ 20.

Shaw var um sÝna daga ekki einn um a­ skrifa leiftrandi samt÷l fyrir leiksvi­. Oscar Wilde, jafnaldri Shaws e­a ■ar um bil, var einnig vinsŠll Ý ensku leikh˙si, en hann lif­i 50 ßrum skemur en Shaw og skila­i af sÚr fŠrri verkum og haf­i minni ßhrif. Yngri leikskßld ■ˇttust um skei­ geta gert lÝti­ ˙r Shaw, en ■a­ gera ■au ekki lengur. Ůvert ß mˇti er Bernard Shaw bersřnilega mikilvŠgasti ßhrifavaldur sumra helztu leikskßlda Breta um okkar daga, einkum ■eirra Toms Stoppard og Davids Hare.

Tom Stoppard er eitt dß­asta leikskßld samtÝmans og hefur veri­ a­ Ý brß­um hßlfa ÷ld. A­eins eitt verka hans hefur veri­ sett ß svi­ Ý atvinnuleikh˙si ß ═slandi, Nˇtt og dagur Ý Ůjˇ­leikh˙sinu 1980. Verk Stoppards bera řmis einkenni verka Shaws nema ■au eru enn fj÷lbreyttari. Ůau fjalla bˇkstaflega um allt milli himins og jar­ar og flj˙ga fram og aftur um tÝmann og milli sta­a: Or­, or­, or­, eins og hjß Shaw, leiftrandi samt÷l og tilsv÷r, en yfirleitt engar predikanir. Svi­sverk Stoppards eru r÷sklega 30 talsins og eru ekki a­eins sřnd og endursřnd reglulega Ý Brezka ■jˇ­leikh˙sinu og ÷­rum brezkum leikh˙sum, heldur einnig um allan heim, t.d. Ý R˙sslandi.

David Hare er tÝu ßrum yngri en Stoppard og enn lÝkari Bernard Shaw a­ ■vÝ leyti a­ hann er rammpˇlitÝskur h÷fundur. Leikrit hans fjalla m.a. um einkavŠ­ingu brezku jßrnbrautanna, Englandskirkju, ═raksstrÝ­i­ (■a­ verk heitir Stuff Happens), njˇsnir o.m.fl. ┴horfendur flykkjast Ý leikh˙sin a­ sjß og heyra ■essi verk. Enn anna­ brezkt leikskßld ß s÷mu slˇ­um er Peter Morgan, r÷sklega fimmtugur ma­ur sem hefur sett bŠ­i ElÝsabetu Englandsdrottningu og sjˇnvarpsvi­t÷l Davids Frost vi­ Richard Nixon BandarÝkjaforseta ß svi­, miki­ drama. BŠ­i verkin voru kvikmyndu­.

Gu­mundur Andri Thorsson rith÷fundur hefur ß ■essum sta­ bent ß a­ ═sland sßrvantar kvikmyndir ger­ar eftir m÷rgum helztu bˇkmenntaverkum ■jˇ­arinnar. Okkur vantar einnig pˇlitÝskt leikh˙s og pˇlitÝskar kvikmyndir. Af nˇgu er a­ taka.

FrÚttabla­i­, 8. oktˇber 2015.


Til baka