Um vtting

Maur er nefndur Harry G. Frankfurt og er prfessor heimspeki Princeton. Hann hefur nlega sent fr sr vnta metslubk, sem heitir v ga nafni On Bullshit (2005; Um vtting). etta er lklega stytzta bk, sem g hef lesi um mna daga, feinar sur fnlegu broti, og boskapur heimspekingsins erindi vi okkur ll. Hr segir fr v. Heimurinn er hlffullur af vttingi. Vi steytum alls kyns vttingi alla daga. En hva er vttingur? Til a glggva sig og lesendur sna v spyr hfundurinn annarrar spurningar undan, og hn er essi: Hva er lygi? a vitum vi ll. Lygi er vsvitandi uppspuni, sannindi. Menn ljga, ef eir fara me rangt ml af rnum hug. Ef maur segist hafa s annan mann ganga yfir veran Faxaflann me hval bakinu og a um hbjargristmann, er hann lygari, nema hann s vitfirringur. Lygi er jafnan lg mnnum til lasts, af v a hn er yfirleitt borin fram til a villa um fyrir mnnum og veldur eim jafnan skaa, sem fyrir vera, en til hennar grpa menn eigi a sur stundum ney, jafnvel gum tilgangi. Oft m satt kyrrt liggja, segir mltki. Lrir menn hafa sumir skrifa langt ml um lygina msum birtingarmyndum og blbrigum, ar meal orleifur Halldrsson (1683-1713), rektor Hlaskla (Lof lyginnar, 1711).

 

Landamrin milli sannleikans og lyginnar eru ekki alltaf ljs. Skldskapur getur veri sannur, tt hann eigi sr ekki skrar fyrirmyndir raunveruleikanum: vsvitandi frvik fr eim upplsingum, sem vi ykjumst hafa um raunveruleikann, til dmis kjur frsgn ea undanslttir, geta beinlnis auki eiginlegt sannleiksgildi skldskapar. Sama mli gegnir um myndlist. Mlverk verur ekki satt, tt a s ekki nkvmlega eins og fyrirmyndin; frvikin geta vert mti skerpt skilning okkar vifangsefni listamannsins. ess vegna urfum vi bi skldskap og sagnfri, bi mlverk og ljsmyndir. vttingur er a v leyti frbruginn lygum, a s, sem ber fram bull og vtting, hallar ekki rttu mli af rnum hug. Nei, hann hefur yfirleitt ekki haft fyrir v a kynna sr stareyndir mlsins, en hann ltur a ekki aftra sr fr v a fjalla um mli, svo a hending ein rur v, hvort a, sem hann segir, er rtt ea rangt. Lygarinn hefur a fram yfir bullarann, a lygarinn hefur kynnt sr stareyndir mls, enda gti hann ekki a rum kosti halla rttu mli vitandi vits. v til ess a geta logi arf lygarinn a vita, hva er rtt og hva rangt. Bullarinn arf ekki a vita neitt: hann bara bullar.

 

Hvor er verri, bullarinn ea lygarinn? Af tvennu illu kann einhverjum a snast a fljtu bragi vera verra a mla gegn betri vitund – ljga. En er a vst? Er a skrra a mla gegn engri vitund? Ea er a kannski skmminni skrra a leggja a sig a kynna sr stareyndir mls? – svo a menn viti a minnsta kosti, hvenr eir ljga og hvenr eir segja satt. Hr m vart milli sj. vttingur getur snzt vera sakleysi sjlft, engin alvara bak vi hann, ekki heldur vild, en hann getur eigi a sur valdi miklum skaa me v a ala rngum upplsingum og msum ranghugmyndum. Lygi er tiltlulega sjaldgf opinberri umru. vttingur er hinn bginn algengur. Tkum dmi. Fyrir mrgum rum sagi virtur hsklaprfessor ru, a vntanlegur hagur slands af inngngu Evrpusambandi nmi fjrh, sem jafngilti kostnainum vi skrift a dagblainu Tmanum eitt r. etta er veri sjlfsti slands, sagi hann runni. Hann hallai ekki rttu mli af rnum hug, a hefi ekki hvarfla a honum; nei, hann hafi bara ekki kynnt sr mli. Og egar menn segja n, a aild slands a Evrpusambandinu geti ekki komi til greina vegna ess, a vi yrftum a frna fiskimiunum altari Sambandsins, fara menn ekki heldur vitandi vits me rangt ml. Nei, eir hafa ekki kynnt sr mli af eirri einfldu stu, a a er ekki hgt a kynna sr essa tilteknu hli mlsins til fulls nema me v a skja um aild og lta annig a reyna, hvaa kjr bjast aildarsamningum. a er elilegt, a menn greini um kosti ess og galla fyrir slendinga a ganga inn Evrpusambandi og taka upp evruna sta krnunnar. Lausn mlsins kallar skynsamlegar rkrur. Meiri upplsing og minni vttingur myndu greia fyrir farslli og tmabrri niurstu.

Frttablai, 27. aprl 2006.


Til baka