Žyrpingar I

 

Haglandafręši heimsins hefur fengiš annan svip ķ hįtęknibyltingu undangenginna įra og į eftir aš breytast enn meira į nęstunni, einkum ķ Evrópu. Hvernig? Og hverju skipta žessar breytingar fyrir afskekkt byggšarlög og lönd?

Skošum forsöguna fyrst. Sagan sżnir, aš fyrirtęki ķ svipušum rekstri lašast išulega hvert aš öšru til aš njóta nįlęgšar viš žį reynslu og séržekkingu, sem žau geta mišlaš hvert öšru, enda žótt žau eigi ķ haršri samkeppni innbyršis. Žessi hegšan helgast ķ ašra röndina einnig af žvķ, aš menn vilja eftir föngum nżta sér hagkvęmni stęršarinnar. Žaš er žvķ til aš mynda engin tilviljun, aš bķlaišnašurinn ķ Bandarķkjunum hefur žjappaš sér saman ķ Detroit, kvikmyndaheimurinn ķ Hollywood, auglżsinga- og fjįrmįlafyrirtękin ķ New York, hugbśnašarframleišslan ķ Sķlikondal ķ Kalifornķu og žannig įfram. Svipašra tilhneiginga gętir ķ auknum męli ķ Evrópu. Žar er Stokkhólmur höfušborg hįtękninnar: tķundi hver Stokkhólmsbśi vinnur ķ hįtęknifyrirtękjum og sextįndi hver Svķi į landsvķsu. Asķa hefur einnig sótt ķ sig vešriš į hįtęknivettvangi, einkum Indland: ķ Bangalore ķ sunnanveršu landinu eru 140.000 hįtękniverkfręšingar aš störfum og hafa 40.000-80.000 krónur ķ mįnašarlaun. Af 500 stęrstu fyrirtękjum heims eru hvorki meira né minna en 100 bśsett ķ Bangalore. Ķ Finnlandi stendur farsķmarisinn Nokia į bak viš 5% af landsframleišslu og 30% af śtflutningi. Rekstur Nokia er nżbśskapur ķ hnotskurn.

 

Žrišja išnbyltingin?

Nżbśskapur sķšustu įra er afsprengi tęknibyltingar ķ tölvuheiminum og fjarskiptum. Žessi bylting hefur haft vķštękar afleišingar. Markašsvišskipti eru ekki lengur bundin viš staš og stund, heldur geta žau nś einnig įtt sér staš žrįšlaust langt umfram žaš, sem įšur tķškašist ķ sķma. Viš žetta aukast og eflast višskiptin og žį um leiš samkeppni og hagkvęmni. Vörudreifing batnar: léttvara af żmsu tagi, t.d. kvikmyndir, tölvuforrit og tónlist, gengur kaupum og sölum į vefnum. Sama mįli gegnir um upplżsingar og żmsan fróšleik. Žessir landvinningar kalla skiljanlega į nżja löggjöf (t.d. um verndun höfundarréttar) og einnig į nż višhorf ķ rekstri fyrirtękja. Nś er til aš mynda aušveldara en įšur fyrir smįfyrirtęki aš nį fótfestu, žar eš stórfyrirtęki sjį sér hag ķ aš kaupa sérhęfša žjónustu utan aš til aš geta žį heldur einbeitt kröftum sķnum aš eigin framleišslu. Tęknibyltingin örvar smįrekstur.

En žetta er ekki fyrsta byltingin af žessu tagi og kannski ekki heldur hin mesta. Išnbyltingin fyrri (um 1760-1830) olli vissulega straumhvörfum. Žar fóru saman nż tęki (vefstóllinn 1764, gufuvélin 1769), bętt bśskaparlag (afnįm einokunar, aukiš frelsi til aš stofna fyrirtęki) og aukin alžjóšavišskipti. Bretar ruddu brautina. Aš svo bśnu byrjušu lķfskjör fólks um heiminn aš batna, svo aš um munaši. Fram aš žessum tķma, eša frį įrinu 1000 eša žar um bil og fram yfir aldamótin 1700, eftir žvķ sem nęst veršur komizt, hafši nęr enginn hagvöxtur įtt sér staš um heiminn.

Išnbyltingin sķšari (um 1860-1900) markaši ef til vill enn skarpari skil en hin fyrri. Į žessu tķmabili komu fimm nżjungar til sögunnar, hver annarri afdrifarķkari:

Žessar uppfinningar lögšu grunninn aš žeirri lķfskjarabyltingu, sem įtti sér staš alla sķšustu öld og heldur įfram. Og hvort vildi lesandinn nś sķšur missa, ef hann žyrfti aš velja: veftenginguna eša vatnssalerniš? Englendingurinn Thomas Crapper, sem fann upp hiš sķšar nefnda 1866, eša svo er sagt, ętti aš vera heimsfręgur. Segja mį, aš uppfinning hans sé forsenda borgarlķfs ķ nśverandi mynd og mešfylgjandi veršmętasköpunar og velferšar. Dęmiš sżnir, aš mönnum hęttir til aš missa sjónar į mikilvęgi gamalla uppfinninga og ganga aš žeim sem gefnum og gera žį um leiš fullmikiš śr nżjungum į borš viš einkatölvur og alvefinn.

Tęknibyltingin nżja hefur eigi aš sķšur skipt sköpum. Eitt höfušeinkenni hennar er, hversu hlutirnir gerast nś hratt. Nżjar uppfinningar komast hrašar ķ notkun en įšur, og nżjungarnar lękka aš sama skapi örar ķ verši. Žaš leiš žrišjungur aldar frį uppfinningu śtvarpsins įriš 1899, žar til 50 milljónir Bandarķkjamanna uršu śtvarpsnotendur. Žaš lišu į hinn bóginn ekki nema žrjś eša fjögur įr frį upphafi alvefsins, žar til 50 milljónir Bandarķkjamanna voru komnar ķ samband. Og žaš var ekki fyrr en heilum mannsaldri eftir aš rafmagn kom til sögunnar, aš rafmagnsverš ķ Bandarķkjunum hafši lękkaš um 90% mišaš viš ašrar vörur og žjónustu. Žaš tók svo hins vegar ekki nema sjö eša įtta įr frį žvķ aš tölvan kom til skjalanna, aš verš į tölvum lękkaši um 90% mišaš viš annaš. Veršlękkunin heldur įfram.

 

Mišsókn

Žaš er aš sönnu ekki nżtt fyrirbrigši, aš fyrirtęki ķ svipušum rekstri safnist saman į tilteknum svęšum, eins og dęmin af Detroit og Hollywood vitna um. Hvers vegna safnast kvikmyndamenn saman ķ Hollywood? Jś, žaš er vegna žess, aš žar safnast žeir saman! Kvikmyndaleikstjóri vill vera innan um sem flesta leikara til aš hafa śr sem mestu mannvali aš moša. Og leikararnir vilja vera žar, sem leikstjórarnir eru og žannig koll af kolli. Og žį žarf ekki aš spyrja aš žvķ, hvar hįrkollumeistararnir vilja helzt vera. Žetta er eins ķ Bombay, öšru nafni Bollywood, en žar er framleidd ein kvikmynd į dag allan įrsins hring.

Hįtękniišnašurinn hegšar sér eins. Ķ Sķlikondal vinna 500.000 manns ķ hįtęknigeiranum, sumir segja 700.000. Annaš svęši, minna, er mešfram žjóšvegi 128 ķ Massachusetts, ekki langt frį hįskólažyrpingunni ķ Boston. Evrópusambandiš hefur tilgreint 15 svęši ķ įlfunni, žar sem skilyrši til frekari uppbyggingar ķ hįtękniišnaši eru talin vera sérlega įkjósanleg, žar af įtta svęši į Bretlandi. Stokkhólmur leišir listann, og Oxford og nęrsveitir į Englandi koma nęst į eftir. Linköping ķ Svķžjóš er mišsvęšis į listanum og tvö byggšarlög ķ Finnlandi. Sem sagt: Bretland, Finnland og Svķžjóš skipa 12 af 15 efstu sętunum į listanum yfir helztu hįtęknisvęši Evrópu samkvęmt landakorti žeirra ķ Brussel. Žetta er dęmi um žyrpingar, sem setja ę sterkari svip į atvinnulķf nśtķmans. Žetta er ekki spurning um žéttbżli gegn dreifbżli, enda er Stokkhólmur eina stórborgin į listanum. Nei, žessar žyrpingar geta myndazt nįnast hvar sem er viš réttar ašstęšur. Oft er góšur hįskóli eša tęknihįskóli segulstįliš, sem dregur fólkiš og fyrirtękin aš sér.

Žetta er gagnger breyting frį fyrri tķš. Žį réšu nįttśruaušlindir mestu um bśsetu fólks og stašsetningu fyrirtękja. Aušlindirnar eru dreifšar um allar jaršir og óhagganlegar, svo aš fólkiš og fyrirtękin hlutu aš dreifa sér ķ samręmi viš žaš. Fólkiš elti aušlindirnar. Kaupmannahöfn varš til aš mynda stórborg mešal annars vegna teknanna, sem hęgt var frį nįttśrunnar hendi aš hafa af stjórn į umferš um Eyrarsund. En žegar nįttśruaušlindir skipta ę minna mįli ķ bśskap heimsins, žį rįša žęr einnig sķfellt minna um bśsetumynstriš og stašarval fyrirtękja. Hér koma nż sjónarmiš til sögunnar.

 Vķsbending, 16. febrśar 2001.


Til baka