Žyrpingar II

 

Tvenns konar öfl togast į um stašsetningu fyrirtękja. Annars vegar żtir eftirsókn fyrirtękja eftir nįbżli viš annan sams konar atvinnurekstur undir samžjöppun atvinnulķfs ķ žyrpingum (Detroit, Hollywood, New York, o.s.frv.). Sękjast sér um lķkir, segir mįltękiš. Fyrirtękin hagnast ekki endilega į žvķ aš vera stór sjįlf, en žau hagnast į ašgangi aš stórum vettvangi, stórum markaši. Žetta er spurning um góškynjuš śthrif. Fyrirtękin auka aršsemina og lękka kostnašinn hvert fyrir öšru meš žvķ einfaldlega aš vera į stašnum og skiptast į hugmyndum, starfsfólki, tękni, upplżsingum. Greišari višskipti og fjįrmagnsflutningar żta aš sumu leyti undir žessa mišsóknartilhneigingu. Fyrirtęki eiga aušveldara um vik aš rķfa sig upp og skjóta rótum į nżjum stöšum, ef žau geta flutt fjįrmagniš meš sér. Žaš er žvķ trślega ekki tilviljun, aš žyrpingamyndun undangenginna įra hefur haldizt ķ hendur viš stóraukna fjįrfestingu yfir landamęri. Bein erlend fjįrfesting į OECD-svęšinu jókst śr ½% af landsframleišslu 1980 ķ nęr 4% 1998. Innan Evrópusambandsins er nęstum helmingur vinnandi fólks ķ išnaši į 27 svęšum, sem žekja ašeins um 17% af samanlögšu flatarmįli sambandsrķkjanna. Samžjöppunin er enn meiri vestan hafs: helmingur mannaflans ķ bandarķskum išnaši er saman kominn ķ 14 rķkjum, sem nį yfir ašeins um 13% af flatarmįli landsins alls. Ef viš skošum einstök sveitarfélög ķ Bandarķkjunum, žį kemur į daginn, aš 40% af veršmętasköpuninni ķ landinu į sér staš ķ sveitarfélögum, sem žekja ašeins 1½% af flatarmįli landsins.

Žetta er samt ekki allt. Ef mišsóknarafliš vęri allsrįšandi, žį myndu žyrpingarnar smįm saman verša fęrri og stęrri, svo aš į endanum vęri atvinnulķfiš allt ein žyrping. En žaš veršur žó ekki, žvķ aš gegn mišsóknaraflinu vinna ašrir kraftar. Hugum nś aš žeim.

 

Mótvęgi

Vinnuafliš ķ Evrópu, einkum ófaglęrt vinnuafl, er tiltölulega óhreyfanlegt milli staša boriš saman viš Bandarķkin, sumpart vegna žess aš Evrópužjóširnar tala mörg ólķk tungumįl. Af žessu leišir, aš evrópskt atvinnulķf leitar til fólksins frekar en öfugt. Fjįrmagn og fyrirtęki eru yfirleitt hreyfanlegri milli staša en fólk. Fólk flytur ekki til Bandarķkjanna til žess eins aš komast ķ kók og hamborgara, heldur hafa Coca Cola og McDonald’s fęrt śt kvķarnar: žessi fyrirtęki hafa nś bękistöšvar eša śtibś um allan heim, og svo er um fjölmörg önnur fyrirtęki. Atvinnureksturinn eltir fólkiš. Samžjöppun fyrirtękja ķ žyrpingum hękkar laun, leigu og verš į vörum og žjónustu žar og ķ nęrsveitum, svo aš sum fyrirtęki sjį sér žį hag ķ aš leita śt fyrir žyrpingarnar og fęra sig ķ önnur plįss, žar sem launakostnašur er lęgri. Frjįlsari višskipti vinna einnig öšrum žręši gegn žyrpingamyndun meš žvķ aš aušvelda afskekktum byggšum aš sérhęfa sig enn frekar ķ framleišslu sinni. Mišflóttaafliš reisir skoršur viš samžjöppuninni, svo aš atvinnulķfiš og byggšin dreifast meira en ella. Žannig myndast jafnvęgi, žar sem mišsókn og mišflótti vega salt. En hvers konar jafnvęgi?

Žaš veltur į žvķ, hvort vegur žyngra, žegar upp er stašiš: hagręšiš af samžjöppun atvinnulķfsins eša hagręšiš, sem hlżzt af žvķ aš hlķfa vinnuaflinu viš žvķ aš žurfa aš flytjast į milli staša. Hugsum okkur eitt andartak, aš vinnuafliš sé eini framleišslužįtturinn og žaš sé fyllilega hreyfanlegt, žannig aš ekkert óhagręši fylgir bśferlaflutningum. Žį hlżtur į endanum aš nįst jafnvęgi, žar sem allt atvinnulķf er saman komiš į einum bletti. Žvķ fleiri sem safnast saman ķ žyrpingunni, žeim mun meiri veršur munurinn į lķfskjörum žeirra, sem hafa komiš sér fyrir ķ žyrpingunni, og hinna, sem sitja eftir ķ afskekktum plįssum, og žeim mun rķkari įstęšu hafa žį hinir sķšar nefndu til aš fęra sig um set. Hugsum okkur nś į hinn bóginn, aš vinnuafliš sé allsendis óhreyfanlegt, žar eš of mikiš óhagręši fylgir fólksflutningum. Žį er žyrpingamyndun ógerleg, og bśsetumynstriš helzt óbreytt. Af žessum tveim tilraunum mį rįša, aš umfang samžjöppunar atvinnulķfsins fer eftir hreyfanleika vinnuaflsins mišaš viš hagkvęmni žyrpinganna.

Žrennt getur nś gerzt.

(1)       Ef vinnuafliš er frekar óhreyfanlegt (fólk vill helzt halda įfram aš bśa žar sem žaš bżr eša a.m.k. ekki flytja langt) og ef fjįrmagniš og fyrirtękin eru aš sama skapi heimakęr, žį żtir samžjöppunarhagurinn aš vķsu undir žyrpingamyndun, aš minnsta kosti ķ tilteknum atvinnuvegum, en žyrpingarnar eru dreifšar. Byggšin breytist žį ekki verulega ķ įlfunni ķ heild eša einstökum löndum. Byggšin dreifist žannig, aš hvert byggšarlag eša land sérhęfir sig ķ framleišslu žeirrar vöru og žjónustu, sem hentar bezt į hverjum staš, og verzlar viš umheiminn. Žį getur vel menntaš, vel launaš vinnuafl haldizt um kyrrt ķ eša nįlęgt heimahögum. Nišurstašan er fjölbreytt og dreift atvinnulķf. Hér gerist engin mikils hįttar žörf fyrir byggšastefnu. Byggširnar keppa hver viš ašra į jafnręšisgrundvelli.

(2)       Ef vinnuafliš er hreyfanlegt (fólk er fśst aš flytja, stutt eša langt eftir atvikum) og einnig fjįrmagniš og fyrirtękin, žį veršur samžjöppun atvinnulķfsins enn meiri en ella, og atvinnureksturinn dreifist į enn fęrri staši. Žį getur samžjöppunarhagurinn śt af fyrir sig nįš hįmarki, en skuggahlišin į žessari jafnvęgislausn er sś, aš dreifš byggš er aš flestra dómi veršmęt ķ sjįlfri sér innan hęfilegra marka. Auk žess eru sumir hreyfanlegri en ašrir. Žeir, sem halda kyrru fyrir heima, munu vęntanlega bśa viš lakari kjör en įšur, ef einhver umtalsveršur hluti af sveitungum žeirra fer burt. Hér mį žó ekki horfa fram hjį žvķ, aš fólkiš flyzt į milli staša af fśsum og frjįlsum vilja: žaš lašast aš žyrpingum, gjarnan ķ žéttbżli, af žvķ aš žar vill žaš helzt vera. Frjįlst bśsetuval er veršmętt ķ sjįlfu sér ekki sķšur en dreifš byggš.

(3)       Ef vinnuafliš er óhreyfanlegt, en fjįrmagniš og fyrirtękin eru hreyfanleg, žį żtir hagręšiš af samžjöppun eftir sem įšur undir žyrpingamyndun, en žó žannig, aš fjöldi fólks situr eftir ķ heimahögum og hefur skerta afkomumöguleika. Hįtękniframleišsla og annar rekstur, sem skilar miklum arši og greišir starfsmönnum góš laun, žyrpist į tiltekna staši, en ašrar byggšir dragast aftur śr. Ef fjįrmagniš og fyrirtękin fara burt, en fólkiš situr eftir, žį drabbast viškomandi byggšir nišur, atvinna žar dregst saman, laun lękka. Žessi lausn er langverst, og vandinn, sem fylgir henni, er illvišrįšanlegur. Žaš getur beinlķnis gert illt verra aš bregšast viš vandanum meš žvķ aš styrkja byggširnar af almannafé til aš varšveita óbreytt įstand, til dęmis meš žvķ aš styrkja žį atvinnuvegi, sem fyrir eru, žvķ aš slķkur stušningur dregur enn śr hreyfanleika vinnuaflsins og eykur žannig į vandann. Hitt er vęnlegra til įrangurs aš gera rįšstafanir til aš auka hreyfanleika vinnuaflsins meš žvķ til dęmis aš efla fjölbreytta menntun ķ dreifšum byggšum, svo aš heimamenn eigi hęgara meš aš hasla sér völl į nżjum vettvangi heima fyrir eša žį flytjast burt, ef žaš er žaš, sem žeir kjósa helzt.

 

Lęrdómar

Tęknibylting undangenginna įra og ę greišari višskipti og fjįrmagnsflutningar innan Evrópu skapa nż višhorf ķ byggšamįlum įlfunnar. Fyrirtękin sjį sér sķaukinn hag ķ aš safnast saman ķ žyrpingum, en fólkiš flyzt ógjarnan į milli staša. Viš žetta getur skapazt spenna, sem kallar į višbrögš almannavaldsins, nema menn kjósi aš lįta kylfu rįša kasti. Vęnlegast til įrangurs er aš stušla aš auknum hreyfanleika vinnuaflsins. Sé reynt aš hefta fólksflutninga milli atvinnuvega innan tiltekins svęšis (landshluta eša lands), til dęmis meš žvķ aš binda byggšastušninginn viš įkvešna atvinnuvegi, žį aukast lķkurnar į žvķ, aš fólk flytjist burt af svęšinu. Fari svo, žį gęti alvarlegur byggšavandi stešjaš aš Evrópusambandinu, žegar śtkjįlkasvęši komast ķ kröggur. Til aš koma ķ veg fyrir žetta žarf aš greiša fyrir fólksflutningum milli atvinnuvega innan viškomandi svęšis, einkum meš žvķ aš efla menntun, žvķ aš žį minnkar hvatinn til brottflutnings. Žarna er reynsla Bandarķkjamanna lęrdómsrķk: žar er hreyfanleiki vinnuaflsins meiri en vķšast hvar annars stašar, sannarlega meiri en ķ Evrópu, og žar vestra hefur haldizt įgętt jafnvęgi ķ breišri byggš landsins, enda žótt byggšin sé aš sjįlfsögšu misžétt (stórir skikar landsins eru eyšimörk!) og einstakir atvinnuvegir hafi žyrpzt į tiltekna staši. Vinnuafliš flyzt meš öšrum oršum fram og aftur um landiš og ekki allt ķ eina įtt. Evrópulöndin ęttu aš geta fęrt sér žessa reynslu ķ nyt, śr žvķ aš žau žykjast sum hafa įstęšu til aš kvķša aukinni spennu milli landsvęša og śr žvķ aš žeim er svo umhugaš um dreifša byggš sem raun ber vitni. Evrópusambandiš ver 70% af sameiginlegum tekjum sķnum til byggšamįla ķ breišum skilningi, en žvķ fé er žó ekki nógu vel variš, žvķ aš umtalsveršur hluti žess er bundinn viš bśvernd og hamlar žannig ešlilegri fękkun mešal bęnda og bśverkamanna.

En žaš er samt ekki nóg, aš mannaflinn sé vel menntašur og hreyfanlegur. Žyrpingar eru komnar til aš vera. Ķ žvķ felst, aš byggšastefnan žarf ķ auknum męli aš mišast viš lķfvęnleg svęši. Žaš er ekki hagkvęmt aš dreifa kröftunum um of. Žaš er til dęmis ekki hagkvęmt aš hafa hįskóla śti um allar jaršir, žótt menntun sé mikilvęg. Žaš er vęnlegra til įrangurs aš einbeita kröftunum aš tilteknum svęšum. Tęknibyltingin żtir undir žessa žróun, en hśn örvar einnig afskekktar byggšir, žvķ aš fjarskipti nśtķmans fęra byggširnar saman. 

 

Heimildir

Braunerhjelm, Pontus, Riccardo Faini, Victor Norman, Frances Ruane og Paul Seabright, Integration and the Regions of Europe: How the Right Policies Can Prevent Polarization, Monitoring European Integration 10, Centre for Economic Policy Research, London, 2000.

Gordon, Robert J., “Does the ‘New Economy’ Measure Up to the Great Inventions of the Past?”, Journal of Economic Perspectives 4, 2000.

Söderström, Hans Tson, Pontus Braunerhjelm, Richard Friberg, Victor Norman og Örjan Sölvell, kluster.se – Sverige i den nya ekonomiska geografin, SNS Förlag, Stokkhólmi, 2001.

 

Vķsbending, 23. febrśar 2001.


Til baka