Afturhvarf til ˇjafna­ar

Menn ganga mislangt. Einn helzti talsma­ur kvˇtakerfisins hefur sagt Ý mÝn eyru, a­ ˇkeypis ˙thlutun aflakvˇta sÝ­an 1984 sÚ ekkert til a­ gera ve­ur ˙t af, ■vÝ a­ sumir hafa heppnina me­ sÚr. Hann minnti mig ß manninn, sem var gripinn ß mor­sta­ og sag­i: Menn geta n˙ lßtizt af slysf÷rum. Margir eindregnir ˇjafna­armenn eru ■essu sama marki brenndir. Ëj÷fnu­ur getur veri­ sjßlfsprottinn, ■eir vita ■a­, og ■ß sjß ■eir ekkert athugavert vi­ skipulag­a misskiptingu.

   BandarÝkin voru frß ÷ndver­u ˇjafna­arland. Landnemarnir frß Evrˇpu murku­u lÝfi­ ˙r indjßnum og hÚldu ■rŠla. Abraham Lincoln forseti leysti fjˇrar milljˇnir ■rŠla ˙r haldi a­ loknum sigri Ý borgarastrÝ­inu 1861-65; strÝ­i­ snerist a­ miklu leyti um rÚtt su­urrÝkjanna til ■rŠlahalds ßn afskipta alrÝkisstjˇrnarinnar. Lincoln var rep˙blikani. HvÝtir su­urrÝkjamenn sßtu eftir me­ sßrt enni­ og h÷llu­u sÚr eftirlei­is a­ demˇkr÷tum. BandarÝskir bl÷kkumenn ■urftu a­ bÝ­a Ý heila ÷ld til vi­bˇtar eftir l÷gverndu­um mannrÚttindum til jafns vi­ hvÝta. Rep˙blikanaflokkurinn ger­ist flokkur au­manna og rÚ­ l÷gum og lofum um landi­. FßtŠkasti fjˇr­ungur landsmanna haf­i ekki kosningarrÚtt, einkum bl÷kkumenn Ý su­urrÝkjunum og nřb˙ar. ┴rin 1869-1933 kom forseti BandarÝkjanna ˙r r÷­um rep˙blikana Ý 48 ßr ß mˇti 16 ßrum demˇkrata. Yfirbur­ir rep˙blikana Ý ■inginu voru enn meiri. Tekjumunurinn ß ■eim ■˙sundasta parti BandarÝkjamanna, sem haf­i mestar tekjur, og ÷llum hinum var hundra­faldur 1915. ═ Frakklandi og Japan var ßstandi­ svipa­.

Kreppan mikla 1929-39 minnka­i tekjumuninn ß rÝkum og fßtŠkum, ■ar e­ margir au­menn t÷pu­u miklu fÚ. Meira muna­i ■ˇ um markvissa atl÷gu Franklins Roosevelt forseta 1933-45 gegn misskiptingu au­s og tekna. Roosevelt var demˇkrati og sˇtti margar fyrirmyndir sÝnar til Evrˇpu. Hann innleiddi atvinnuleysistryggingar og ellilÝfeyri, en ■ˇ ekki heilbrig­istryggingar, og greiddi fyrir umbŠturnar me­ skattheimtu; hßtekjumenn hlutu a­ borga sinn skerf. A­ger­ir Roosevelts drˇgu svo ˙r misskiptingu, a­ tekjumunurinn ß ■˙sundasta parti BandarÝkjamanna me­ mestar tekjur og ÷llum hinum hrÝ­fÚll og var ■rÝtugfaldur 1945. Bl÷kkumenn studdu Roosevelt, og ■a­ ger­u einnig hvÝtir su­urrÝkjamenn enn um sinn, ■vÝ a­ su­urrÝkin voru fßtŠk ß landsvÝsu og nutu gˇ­s af velfer­arstefnu demˇkrata. Eftirmenn Roosevelts ˙r bß­um flokkum bygg­u ofan ß arflei­ hans, svo a­ enn drˇ ˙r ˇj÷fnu­i. Tekjumunurinn ß ■˙sundasta parti BandarÝkjamanna me­ mestar tekjur og ÷llum hinum var tvÝtugfaldur 1964 eins og Ý Frakklandi og Japan, ■vÝ a­ einnig ■ar haf­i dregi­ ˙r misskiptingu. Ůa­ ßr var innleidd mannrÚttindal÷ggj÷fin, sem trygg­i bl÷kkum÷nnum vestra sama rÚtt og hvÝtum. Eftir ■a­ sneru margir hvÝtir su­urrÝkjamenn baki vi­ demˇkr÷tum. Grunnurinn var n˙ lag­ur a­ veldi rep˙blikana Ý su­urrÝkjunum og ß landsvÝsu me­ forsetakj÷ri Richards Nixon 1968, Ronalds Reagan 1980 og George Bush 2000. Frß 1968 hafa rep˙blikanar seti­ Ý HvÝta h˙sinu Ý 28 ßr ß mˇti 12 ßrum demˇkrata, sem hafa ■ˇ a­ jafna­i haft betur ß ■ingi.

═ stjˇrnartÝ­ rep˙blikana hefur ˇj÷fnu­ur Ý BandarÝkjunum aftur fŠrzt Ý v÷xt. Tekjumunurinn ß ■˙sundasta parti BandarÝkjamanna me­ mestar tekjur og ÷llum hinum var or­inn 75-faldur 2000. Paul Krugman prˇfessor Ý Princeton lřsir ■essum vi­sn˙ningi vel Ý nřrri bˇk, The Conscience of a Liberal (2007). Krugman andmŠlir ■eirri sko­un, a­ tŠkniframfarir og hnattvŠ­ing vi­skipta hafi valdi­ mestu um aukna misskiptingu. Hann fŠrir r÷k a­ ■vÝ, a­ rÝkisstjˇrnir rep˙blikana hafi skipulagt vi­sn˙ninginn me­ skattaÝvilnunum handa hßtekjum÷nnum og hafi a­ auki reynt a­ veikja e­a r˙sta velfer­arkerfi­, sem Roosevelt lag­i grunninn a­ Ý kreppunni. Stjˇrnv÷ld drˇgu markvisst ˙r misskiptingunni 1933-80, bß­ir flokkar, og eftir ■a­ sneru rep˙blikanar vi­ bla­inu. Ef tŠkniframfarir og hnattvŠ­ing vŠru driffj÷­urin ß bak vi­ aukinn ˇj÷fnu­ Ý BandarÝkjunum sÝ­an ßrin eftir 1980, segir Krugman, ■ß hef­i misskipting einnig aukizt til dŠmis Ý Frakklandi og Japan. En ■vÝ er ekki a­ heilsa, ■vÝ a­ tekjumunurinn ß ■˙sundasta parti Frakka og Japana me­ mestar tekjur og ÷llum hinum var enn tvÝtugfaldur 2000 eins og 1964, engin breyting ■ar.

HÚr heima hefur misskipting aukizt til muna sÝ­an 1993, svo sem g÷gn frß rÝkisskattstjˇra og ÷­rum vitna um. Vi­ ÷­ru var ekki a­ b˙ast, enda sŠkir SjßlfstŠ­isflokkurinn margar fyrirmyndir sÝnar til bandarÝskra rep˙blikana, ■ar ß me­al hugmyndina um skattalŠkkun handa au­m÷nnum og skerta velfer­ar■jˇnustu handa ■eim, sem h÷llum fŠti standa. Sumir hafa heppnina me­ sÚr.

FrÚttabla­i­, 15. nˇvember 2007.


Til baka