Spilling og hagvxtur

 

Hefur spilling hrif hagvxt?

Sumir hafa haldi v fram, a spilling (.e. mtur og ess httar) greii fyrir framkvmdum og viskiptum nnast eins og ola smyr vl og geti v rva efnahagslfi me v mti og gltt hagvxtinn um lei. Arir hafa haldi v fram, a spilling fri verkefni og viskipti rangar hendur og dragi annig r hagkvmni og hagvexti. Um etta gtu menn refa fram og til baka, svo lengi sem ekki var hgt a vega og meta spillingu.

 

Spillingarvsitlur

N vill svo til, a sustu r hafa menn safna tlulegum upplsingum um spillingu vs vegar um heiminn. Spillingarvsitalan, sem hr er stuzt vi, kemur fr Transparency International, sem er aljleg spillingareftirlitsstofnun Berln (sj www.transparency.de). Vsitalan er unnin upp r vihorfsknnunum meal manna, sem stunda viskipti va um heim: eir eru benir a svara v, hvort og hvar eir su krafir um mtur og hversu miklar og annig fram. Spillingarvsitalan nr fr 0 eim lndum, ar sem spilling er talin vera mest (eins og t.d. Indnesu og Kenu), upp 10, ar sem spilling er sg nnast engin (eins og t.d. Danmrku og Finnlandi). Me spillingu er ekki aeins tt vi mtur og mtugni, heldur einnig og ekki sur vi misnotkun almannavalds eigin gu. msa vlka tti vantar vsitluna, svo sem sjlftku frinda og klkuskap embttaveitingum og thlutun almannaga. etta er me rum orum fjrmlaspillingarvsitala, en hvorki frinda-, fyrirgreislu- n tnefningarspillingarvsitala.* Yfirleitt m tla, a lkar tegundir spillingar fylgist a, en a er samt ekki einhltt.

Mynd 1 snir, hvernig lndin liggja. Vxtur jarframleislu mann a mealtali rin 1965-1998 er sndur lrttum s og spillingarvsitalan lrttum s. Sambandi er upphallandi: eftir v sem spilling eykst (.e. spillingarvsitalan lkkar) fr einu landi til annars, dregur r hagvexti. Myndin nr yfir 64 lnd, ll au lnd, sem ggn eru til um. Hver punktur myndinni tknar eitt land. Sambandi er a vsu ekki sterkt, tt a s tlfrilega marktkt (rafylgnin er 0,35). Hr arf a hafa huga, a hagvxtur rst vitaskuld af fjlmrgum ttum, sem hvergi koma fram myndinni. ar a auki er vi v a bast, a spilling s jafnan meiri runarlndum en inrkjum, og a getur skekkt niurstuna.

 

 

Vi skulum n athuga, hva gerist, egar hagvaxtartlurnar lrtta snum mynd 1 hafa veri lagaar a jarframleislu mann vi upphaf tmabilsins me v a draga fr ann hluta hagvaxtarins, sem rekja m til runarstigs hvers lands. etta er gert til a eya grunsemdum, sem kynnu annars a vakna um a, a mynd 1 lsi ekki ru en v, a spilling s meiri ftkum lndum en rkum og ftku lndin vaxi hgar en hin. Raunar er hitt nr sanni, a ftk lnd vaxi rar en rk, mean au eru a saxa forskot hinna rku, og a tti a veikja sambandi milli hagvaxtar og spillingar, en sleppum v. Vi essa leirttingu raast lndin aeins ruvsi eftir lrtta snum en ur, ar e frdrttarliurinn vegna upphafsstunnar er lkur lkum lndum.

N skrist munstri. Mynd 2 snir trt og tlfrilega marktkt samband milli spillingar og hagvaxtar, egar bi er a taka tillit til upphafsstunnar: eftir v sem spilling eykst (.e. spillingarvsitalan lkkar) fr einu landi til annars, dregur r hagvexti. Myndin nr yfir smu 64 lnd og ur. Spillingarggn um fyrri r, 1995-1999, gefa svipaa niurstu. Afallslnan gegnum punktana 64 myndinni, einn fyrir hvert land, bendir til ess, a lkkun spillingarvsitlunnar um einn punkt fr einu landi til annars fari saman vi samdrtt hagvexti um eitt prsentustig ri. a er ekki lti ljsi ess, a mealhagvxtur mann heiminum hefur veri bilinu 1-1% ri san 1965. Sambandi myndinni er tlfrilega marktkt: rafylgnin er 0,78.

 

 

 

Hr ekki allt, sem snist. a er fyrsta lagi hgt a hugsa sr, a hagvxtur dragi r spillingu ekki sur en fugt. a er einnig hugsanlegt, a myndin eigni spillingu hagvaxtarhrif annarra stra. Hugsum okkur, a spilling dragi r menntun, til dmis me v a soga f fr menntamlum yfir byggingarframkvmdir, sem eru mun mefrilegri mtustofn. blandast saman myndinni bein hrif spillingar hagvxt og bein hrif hennar gegnum menntun. egar helztu gangrar hagvaxtar eru teknir me reikninginn (t.d. menntun, fjrfesting, nttruaulindagng), eru hrif spillingar hagvxt ekki eins mikil og mynd 2 ber me sr, en au eru allveruleg og mismikil eftir v, hvaa strir arar koma vi sgu.

 

Dmisgur

ess eru mis dmi vs vegar a r verldinni, a heiarleiki viskiptum og stjrnsslu virist haldast hendur vi ran hagvxt. a er til a mynda reianlega ekki tilviljun, a Botsvana, sem heimsmet hagvexti san 1965 (sj mynd 1), er jafnframt a Afrkuland, ar sem spilling er minnst og tgjld almannavaldsins til menntamla eru me mesta mti.

Krea er anna dmi. Eitt af v, sem virist hafa skipt skpum ar austur fr, var s kvrun rkisstjrnarinnar eftir 1960 a opna hagkerfi me v a ltta msum rgandi hmlum af viskiptum vi tlnd. Fyrir ann tma hfu viskipti veri h tflutningsleyfum og innflutningsleyfum lkt og hr heima sinni t, svo a stjrnendur fyrirtkja eyddu mldum tma og fyrirhfn a koma sr mjkinn hj stjrnvldum til a komast yfir tilskilin leyfi og vanrktu framleislu mean. a kostar ekki aeins f, heldur einnig fyrirhfn, a hafa skmmtunarstjrana snu bandi. a arf a bja eim mat og drykk; a er ekki ng a senda eim matarmia. egar kresk stjrnvld sneru baki vi haftastefnunni, var sem ungu fargi vri lyft af fyrirtkjunum: n gtu au sni sr a v a skapa raunveruleg vermti. a er a vsu ekki vinnandi vegur a fullyra, hversu mikinn skerf essi ttur umbtastefnunnar Kreu lagi til lfskjarabyltingarinnar ar eystra, ekki frekar en hr heima rin eftir 1960, en virist lklegt, a hrifin hafi veri umtalsver. sjtta ratug sustu aldar var Krea ftkari en Bangladess. N eru jartekjur mann Kreu hinn bginn tu sinnum meiri en Bangladess.

Bartta gegn spillingu arf v ekki a vera af siferisrtum runnin nema ara rndina. Nei, bartta gegn spillingu er jafnframt bartta fyrir meiri hagkvmni og hagvexti og um lei fyrir bttum hag almennings.

Af essu m a endingu ra nausyn ess, a dmstlar, fjlmilar og hsklar su hir yfirvldum. Ef dmarar eru hlutdrgir (t.d. af v a eir iggja mtur ea beygja sig undir htanir), eru eir lklegri en ella til a fella ranga dma og draga r rttarryggi egnanna og spilla einnig hagkvmni og hagvexti. Ef fjlmilar eru hlutdrgir (t.d. af v a eir draga taum srhagsmuna ea stjrnmlaflokka), eru eir lklegri en ella til a flytja rangar ea villandi frttir og frsagnir og raska me v mti grundvelli skynsamlegra kvarana rekstri, fjrfestingu og stjrnsslu. Ef hsklar eru hlutdrgir svo sem tkast einrisrkjum, bregast eir skyldum snum, og brestur almenning og stjrnvld ekkingu, sem nausynleg er grandi, heilbrigu jlfi. annig meal annars getur spilling hamla hagkvmni og hagvexti.  



* Nnari grein er ger fyrir essum tegundum spillingar bk minni Hagkvmni og rttlti, 32. kafli, Hi slenzka bkmenntaflag, Reykjavk, 1993.

 

Vsbending, 13. jl 2001.


Til baka