Fullveldi er sameign

Hvađ er til bragđs ađ taka, ţegar ríkisstjórn lands leggur efnahag fólks og fyrirtćkja í rúst? Ţessi spurning brennur á sárţjáđri alţýđu í Simbabve og Búrmu. Ţessi tvö lönd eiga ţađ sammerkt, ađ ríkisstjórnir ţeirra, eđa öllu heldur einrćđisherrarnir Róbert Múgabe og Than Shwe, hafa leyft sér ađ stöđva matvćlasendingar Sameinuđu ţjóđanna handa sveltandi fólki međ ţeim rökum, ađ ekki sé hćgt ađ líđa erlend afskipti af innanlandsmálum. Ţeir líta á neyđarhjálpina sem árás á fullveldi landanna. Ástand beggja landa er hörmulegt. Blöđin í Suđur-Afríku sögđu nýlega frá kennslukonu í Simbabve međ 60 milljarđa dollara í mánađarlaun. Launin duga fyrir tólf tómötum. Ţađ myndi kosta hana 40 milljarđa dollara á dag ađ taka rútu í skólann. Hún gengur marga klukkutíma á dag. Mörgum sýnist, ađ ríku löndin haldi áfram ađ ţjösnast á ţróunarlöndunum. Nýlenduveldin komu ađ ýmsu leyti illa fram viđ nýlendur sínar í Afríku og Asíu, stundum mjög illa. Margir líta svo á, ađ yfirgangurinn haldi áfram. Innrásin í Írak 2003 ýtti undir ţessa skođun. Jafnvel Alan Greenspan, ţá seđlabankastjóri Bandaríkjanna, stađhćfir í sjálfsćvisögu sinni, ađ Bandaríkjamenn hafi ráđizt inn í Írak til ađ tryggja yfirráđ sín yfir olíulindum Íraks. Stjórnarskrá Íraks frá 2005 skilgreinir ţó olíuna sem ţjóđareign Íraka. Múgabe og Shwe gera út á ţá söguskođun, ađ iđnríkin ógni ţróunarlöndunum og ásćlist auđlindir ţeirra, og benda á Írak máli sínu til stuđnings.

 

Hvađ er hćgt ađ gera viđ lönd eins og Simbabve og Búrmu? Vilji kjósenda hefur veriđ virtur ađ vettugi í báđum löndum. Ekki verđur séđ, ađ hćgt sé ađ koma harđstjórunum tveim frá völdum án hernađaríhlutunar. Ein leiđin er ađ ráđast inn, ryđja einrćđisherrunum úr vegi međ valdi, afhenda réttkjörnum stjórnarandstćđingum landsstjórnarvaldiđ og hverfa síđan á braut međ innrásarherinn. Ţannig fór til dćmis Tansaníuher ađ ţví ađ leysa Úgöndu undan ógnarstjórn Ídís Amín á sínum tíma, ţótt ekki tćki miklu betra viđ fyrr en síđar. Í Búrmu og Simbabve leikur ţó enginn vafi á, hverjir eru réttkjörnir leiđtogar landanna. Aung San Suu Kyi, síđar handhafi friđarverđlauna Nóbels, leiddi stjórnarandstöđuna til sigurs í ţingkosningum í Búrmu 1990, en henni hefur ć síđan veriđ haldiđ  í stofufangelsi međ stuttum hléum. Hún er réttkjörinn leiđtogi lands síns. Verklýđsforinginn Morgan Tsvangírć sigrađi Múgabe i fyrri umferđ forsetakosninganna í Simbabve um daginn ţrátt fyrir kosningasvik af hálfu Múgabes, en Tsvangírć neyddist til ađ draga sig í hlé í síđari umferđinni vegna ofbeldisverka af völdum Múgabes og manna hans. Múgabe segir, ađ guđ einn geti komiđ honum frá völdum. Tsvangírć er rétt kjörinn leiđtogi Simbabve. Ţađ stćđi viđ eđlilegar ađstćđur og í ljósi sögunnar upp á Breta ađ ráđast ásamt til dćmis herjum Indlands og Suđur-Afríku inn í Búrmu og Simbabve og skipta um ríkisstjórnir, en Bretar eru bundnir í Írak og Afganistan og treysta sér ekki heldur eins og sakir standa til hernađar í öđrum heimshlutum. Brezki hagfrćđingurinn Paul Collier, prófessor í Oxford, stakk upp á ţví í Washington Post um daginn, ađ Evrópusambandiđ gćti liđkađ til međ ţví ađ gefa innlendum herforingjum grćnt ljós á uppreisn án beinnar íhlutunar, en kannski myndu ţeir ţá neyta lags og hrifsa völdin til sín frekar en ađ afhenda ţau réttkjörnum leiđtogum. Stađan er ţröng. Stundum er ekki hćgt ađ tryggja framfarir og friđ nema međ valdi. Löndum heimsins er hćgt ađ skipta í tvo flokka: opin lönd og lokuđ. Opnu löndin deila fullveldi sínu fúslega hvert međ öđru. Ţau skilja, ađ fullveldi er sameign líkt og lífiđ sjálft og gefur mest af sér, sé ţví deilt međ öđrum. Lokuđu löndin heimta á hinn bóginn fortakslaust fullveldi. Ţar eru löggjafarsamkundan, fjölmiđlar og dómstólar á bandi stjórnarherranna. Ţýzkaland er í efnahagslegu tilliti mörg hundruđ sinnum öflugra en Simbabve. Hvort landiđ skyldi heimta fullt og óskorađ sjálfstćđi í peningamálum, ríkisfjármálum, viđskiptum, sjálfstćđa ţjóđmynt og dómstóla, sem bjóđa ekki upp á neinn rétt til áfrýjunar á erlendum vettvangi? Svariđ er Simbabve. Ţjóđverjar kjósa heldur ađ deila sjálfstćđi sínu í peningamálum, ríkisfjármálum, viđskiptamálum og dómsmálum međ öđrum ţjóđum á vettvangi Evrópusambandsins. Robert Múgabe og Than Shwe hafa miklu meiri völd í Simbabve og Búrmu en Angela Merkel kanslari hefur í Ţýzkalandi. Opin lönd lyfta lífskjörum og réttindum almennings, lokuđ lönd skerđa lífskjör og mannréttindi.

Fréttablađiđ, 31. júlí 2008.


Til baka