Lř­rŠ­i ß ═slandi

Ůa­ er engin tilviljun, a­ ekkert einrŠ­isrÝki lifir ■a­ af, a­ lÝfskj÷r almennings komist yfir 10.000 dollara ■r÷skuldinn. Íll l÷nd heimsins me­ ßrstekjur yfir 10.000 dollurum ß mann eru lř­rŠ­isrÝki ľ nema eitt: Singap˙r, og er řmsum formsatri­um lř­rŠ­is ■ˇ fullnŠgt ■ar austur frß. ┴stŠ­an er einf÷ld: upplřst fˇlk Ý gˇ­um efnum lŠtur ekki bjˇ­a sÚr einrŠ­i til lengdar, heldur hristir ■a­ af sÚr hlekkina. Gˇ­ lÝfskj÷r skila fˇlkinu lř­rŠ­i, ■egar til lengdar lŠtur, og lř­rŠ­i­ stu­lar a­ gˇ­um lÝfskj÷rum: ■etta hjßlpast a­. EinrŠ­i ˙theimtir fßtŠkt. Lř­rŠ­i ˙trřmir fßtŠkt.

Ůroskaferill Su­ur-Kˇreu vitnar um samhengi lř­rŠ­is og lÝfskjara. Um 1960 var efnahagsßstand Kˇreu svipa­ og Ý Bangladess, bßgara ef eitthva­ var. Har­stjˇrar stjˇrnu­u landinu me­ hervaldi. Ůeir fylgdu a­ vÝsu hyggilegri hagstjˇrnarstefnu Ý a­alatri­um, svo a­ Kˇrea tˇk miklum efnahagsframf÷rum, og einrŠ­isseggirnir viku smßm saman fyrir stjˇrnmßlam÷nnum, sem sˇttu umbo­ sitt til almennings Ý lř­rŠ­islegum kosningum. N˙ eru ■jˇ­artekjur ß mann Ý Kˇreu meira en tÝfaldar ß vi­ Bangladess og slaga hßtt upp undir tekjur ß mann Ý okkar heimshluta. Hvort kom ß undan: lÝfskjarabˇtin e­a lř­rŠ­isbyltingin? Svari­ er: ■etta studdi hvort anna­. Lř­rŠ­i stu­lar a­ fri­samlegri lausn ßgreiningsmßla og řtir me­ ■vÝ mˇti undir au­sk÷pun og ÷ran hagv÷xt, og ÷fugt.

Ůrjßr sto­ir 

Lř­rŠ­isskipan n˙tÝmans hvÝlir ß ■rem meginsto­um. ŮŠr eru (a) frjßlsar og rÚttlßtar kosningar, (b) trygg borgararÚttindi og (c) skřr a­greining framkvŠmdavalds, l÷ggjafarvalds og dˇmsvalds, auk ■ess sem lÝfvŠnlegt lř­rŠ­i ˙theimtir trausta samfÚlagsinnvi­i, fj÷lmenna og vel mennta­a mi­stÚtt og ■okkalega sßtt milli ˇlÝkra ■jˇ­fÚlagshˇpa. Hva­ um ═sland? Aukaskilyr­unum er fullnŠgt. Innvi­irnir, ,,millistÚttinö og samlyndi­ standast lßgmarkskr÷fur lř­rŠ­is, ■a­ er ljˇst. Vi­ meginsto­irnar ■rjßr er ■ˇ řmislegt a­ athuga.

Kosningar eru frjßlsar ß ═slandi, ■ˇ ■a­ n˙ vŠri, en ■Šr eru samt ekki Ý alla sta­i rÚttlßtar vegna misvŠgis Ý atkvŠ­isrÚtti eftir b˙setu. Fßmennir hˇpar Ý dreifbřli rß­skast me­ meiri hlutann langt umfram ■a­, sem tÝ­kast Ý ÷­rum l÷ndum. Ůa­ er t.a.m. ■eirra verk, a­ ReykjavÝk nŠr ekki e­lilegum ■roska, af ■vÝ a­ risastˇr spilda ß bezta sta­ borgarlandsins er enn■ß l÷g­ undir flugv÷ll. Af ■essari bj÷gun atkvŠ­isrÚttar stafar řmisleg ÷nnur landlŠg ˇhagkvŠmni og Ý■yngir ■jˇ­inni. Jar­g÷ng Ý afskekktum bygg­um eru tekin fram yfir tˇnlistarh˙s Ý h÷fu­borginni. Tregi stjˇrnmßlamannanna til a­ jafna atkvŠ­isrÚttinn birtist Ý ■vÝ, a­ ■rßtt fyrir glŠnřja kosningal÷ggj÷f skuli misvŠgi atkvŠ­isrÚttar eftir b˙setu enn■ß vera allt of miki­. Ůessi l÷g spilla landsstjˇrninni og lÝfskj÷rum fˇlks.

Ínnur sto­in er ß hinn bˇginn břsna sterk: borgararÚttindi ═slendinga eru svo trygg sem ver­a mß og kalla ekki ß neinar athugasemdir e­a fyrirvara.

Ůri­ja sto­in er veikust. A­greiningu valds er ßbˇtavant. L÷ggjafarvaldi­ er veikt, og framkvŠmdavaldi­ fyllir skar­i­. Hitt er ■ˇ enn lakara, a­ dˇmsvaldi­ hefur ekki enn ÷­lazt fullt sjßlfstŠ­i gagnvart framkvŠmdavaldinu. Jˇnas Kristjßnsson ritstjˇri segir ßn ■ess a­ hika: ,,Hlutverk rÝkisl÷greglustjˇrans er ekki a­ halda uppi l÷gum og rÚtti, heldur a­ vernda kolkrabbann gegn l÷gum og rÚtti.ö Til dˇmara eru enn■ß ger­ar ˇnˇgar hŠfniskr÷fur ■rßtt fyrir nř dˇmstˇlal÷g frß 1998, svo a­ dˇmsmßlarß­herra ß hŠgt me­ a­ skipa dˇmara eftir eigin h÷f­i. HŠstirÚttur vir­ist jafnvel vera seldur undir s÷mu s÷k. Ůa­ er vert a­ rifja ■a­ upp, a­ rÚtturinn felldi ■ann ˙rskur­ 1998, a­ fiskvei­il÷ggj÷fin, sem kvˇtakerfi­ hvÝlir ß, bryti Ý bßga vi­ jafnrÚttisßkvŠ­i stjˇrnarskrßrinnar. Oddvitar rÝkisstjˇrnarinnar rÚ­ust ■ß gegn ˙rskur­inum me­ offorsi, svo a­ 105 prˇfessorar Ý Hßskˇla ═slands sßu sig til ■ess kn˙na a­ rÝsa upp rÚttinum til varnar me­ ■vÝ a­ gefa ˙t sameiginlega yfirlřsingu. Nokkru sÝ­ar sneri HŠstirÚttur vi­ bla­inu og sß ■ß ekkert athugavert vi­ s÷mu fiskvei­il÷ggj÷f.

Hver ber tapi­? 

Ůessi vandi er ekki bundinn vi­ ═sland. Ůegar HŠstirÚttur BandarÝkjanna fŠr­i George Bush forsetaembŠtti­ me­ fimm atkvŠ­um gegn fjˇrum Ý ßrslok 2000, sag­i einn dˇmarinn Ý rÚttinum, Paul Stevens, Ý sÚrßliti sÝnu: ,,١tt vi­ fßum e.t.v. aldrei a­ vita ■a­ me­ vissu, hver bar sigur ˙r břtum Ý ■essum forsetakosningum, ■ß er deginum ljˇsara, hver bar tapi­. Ůa­ var tr˙ ■jˇ­arinnar ß dˇmara sem hlutlausa gŠzlumenn laga og rÚttar.ö

FrÚttabla­i­, 14. ßg˙st 2003.


Til baka