Eldmˇ­ur Ý Eistum

Eystrasaltsl÷ndin ■rj˙ hafa teki­ stakkaskiptum undangengin ßr. H÷fu­borgirnar ■rjßr, Riga, Tallinn og VilnÝus, taka au­sŠjum framf÷rum frß ßri til ßrs og eru nŠr ˇ■ekkjanlegar frß fyrri tÝ­. Uppgangurinn til sveita og Ý ˙thverfum borganna hefur veri­ hŠgari en Ý mi­borgunum, rÚtt er ■a­, en einnig ■ar hafa umskiptin ■ˇ veri­ gagnger. Borgirnar skipta a­ vÝsu meginmßli, ■vÝ a­ sveitirnar sŠkja ■rˇtt sinn ■anga­, en ekki ÷fugt: ■a­ er reglan ľ og efni Ý annan dßlk.

Undan oki

Ůjˇ­irnar, sem byggja ■essi ■rj˙ l÷nd, eru a­ řmsu leyti ˇlÝkar, ■ˇtt ˙tlendingum hŠtti til a­ spyr­a ■Šr saman til hŠg­arauka; eistneska er t.a.m. alls ˇskyld hinum tungunum tveim, lettnesku og lithßÝsku, en ■Šr tvŠr eru sprottnar af sama indˇ-evrˇpska mei­i. Lithßar lÝkjast Pˇlverjum um margt, en Eistum svipar til Finna. Eistar, Lettar og Lithßar hafa b˙i­ ■arna rÚtt fyrir vestan R˙ssland um ßr■˙sundir, en ■ˇ yfirleitt undir oki R˙ssa e­a annarra. Ůjˇ­irnar ■rjßr lřstu yfir sjßlfstŠ­i vi­ lok heimsstyrjaldarinnar fyrri 1918, en lentu sÝ­an undir jßrnhŠl r˙ssneskra komm˙nista og innlendra bandamanna ■eirra 1940 og losnu­u ekki undan ■vÝ oki fyrr en 1991. Um hlutskipti Eistlands fyrstu 30 ßrin eftir sjßlfstŠ­ismissinn er til ß Ýslenzku ßgŠt bˇk, sem heitir Eistland: Smß■jˇ­ undir oki erlends valds og er eftir Andres KŘng og kom ˙t Ý ■ř­ingu DavÝ­s Oddssonar 1973. Andres KŘng var fŠddur Ý SvÝ■jˇ­ af eistnesku foreldri, flˇttam÷nnum. Hann var hagfrŠ­ingur a­ mennt og ger­ist bla­ama­ur og helga­i lÝf sitt barßttunni fyrir endurheimt sjßlfstŠ­is ■jˇ­ar sinnar. Hann skrifa­i ekki fŠrri en 30 bŠkur um efni­ og ■˙sundir greina. Ůessi sŠnsk-eistneski eldhugi lÚzt Ý fyrra langt fyrir aldur fram.

Ůegar R˙ssar misstu t÷kin ß Eystrasaltsl÷ndunum ßri­ 1991, ■ß kom eldmˇ­urinn Ý fˇlkinu ■arna berlega Ý ljˇs. Eistar helltu sÚr ˙t Ý einhverjar rˇttŠkustu ■jˇ­fÚlagsumbŠtur, sem s÷gur fara af. Einn helzti arkitekt umbˇtanna var ■rÝtugur sagnfrŠ­ingur og menntaskˇlakennari, Mart Laar a­ nafni. Hann var forsŠtisrß­herra 1992-94. Stjˇrn hans innleiddi flatan tekjuskatt, 26% ß allar tekjur, afnam allar vi­skiptah÷mlur, banna­i hallarekstur rÝkisins me­ l÷gum, lÚtti h÷mlum af atvinnurekstri og ■annig ßfram: ■eir sˇttu fleiri fyrirmyndir til Hong Kong en til Finnlands handan flˇans. Svo gagngerum umskiptum hlaut a­ fylgja miki­ rask. UmbŠturnar komu ekki vel vi­ řmsa ■jˇ­fÚlagshˇpa fyrsta kasti­. BŠndum gekk m÷rgum illa a­ fˇta sig Ý frjßlsri samkeppni. LÝfeyris■egar ßttu margir mj÷g erfitt, ■vÝ a­ mikil ver­bˇlga fyrstu ßrin rřr­i kaupmßtt ellilÝfeyris. Ver­bˇlgan stafa­i af ■vÝ, a­ almennu ver­lagi haf­i veri­ haldi­ ni­ri me­ handafli undir stjˇrn komm˙nista, og ■vÝ var­ a­ linna. Margir bŠndur og ellilÝfeyris■egar hugsa Mart Laar og samherjum hans ■egjandi ■÷rfina. RÝkisstjˇrn hans hr÷kkla­ist frß v÷ldum eftir hßlft anna­ ßr, og a­rir tˇku vi­ ľ og hÚldu ßfram ß s÷mu braut. Mart Laar og fÚl÷gum haf­i tekizt a­ sannfŠra stjˇrnarandst÷­una um nau­syn umbˇtanna, sem rÝkisstjˇrn hans rÚ­st Ý. Ůa­ skipti sk÷pum. Ůa­ er t.d. enginn ßgreiningur milli ■ingflokka um inng÷ngu Eistlands Ý Atlantshafsbandalagi­ og Evrˇpusambandi­ ß nŠsta ßri, 2004.

Fßir njˇta eldanna

TÝminn lei­. Laar mynda­i nřja rÝkisstjˇrn 1999 og lag­i ni­ur framkvŠmdanefnd um einkavŠ­ingu vori­ 2001: verkinu var loki­. Ţmis erfi­ spillingarmßl komu upp ß yfirbor­i­, enda er m˙tuspilling ˇhjßkvŠmileg, ■egar ■jˇ­ir eru a­ brjˇtast undan oki mi­střringar og koma rÝkisfyrirtŠkjum Ý einkaeign. Styrkur Eista lřsir sÚr m.a. Ý ■vÝ, a­ spillingin var dregin fram Ý dagsljˇsi­: engar ■agnir ■ar. SÝ­ara rß­uneyti Laars sat a­ v÷ldum til ßrsins 2002. Flokkur hans galt afhro­ Ý kosningunum Ý marz s.l. og er n˙ nŠstminnstur ■eirra sex flokka, sem eiga fulltr˙a Ý eistneska ■inginu. Fßir njˇta eldanna, sem fyrstir kveikja ■ß.

Hva­ getum vi­ rß­i­ af ■essu? Ůa­ skiptir umbˇtamenn Eistlands ekki ÷llu mßli, hvernig ■eim rei­ir af Ý kosningum. Ůeim dettur ekki Ý hug a­ reyna a­ kaupa sÚr fylgi me­ ■vÝ a­ auka rÝkis˙tgj÷ld rÚtt fyrir kosningar e­a lofa stˇrfelldri skattalŠkkun ľ og rÝflegri kvˇtaaukningu Ý kaupbŠti. Ůeim er ■a­ mest Ý mun a­ ■oka ľ nei, rykkja! ľ landinu ßlei­is a­ settu marki. Hitt skiptir ■ß minna mßli, hver vinnur verkin. Ůeir lifa eftir lÝfsreglunni, sem Harry Truman BandarÝkjaforseti setti sjßlfum sÚr: ŮvÝ eru engin takm÷rk sett, hverju hŠgt er a­ ßorka Ý stjˇrnmßlum, standi manni ß sama um ■a­, hverjir fß ■akkirnar. Truman var h÷fundur Marshall-ߊtlunarinnar, en honum fannst fara betur ß ■vÝ a­ kenna ߊtlunina vi­ utanrÝkisrß­herra sinn, George Marshall. Ůannig var Truman.

FrÚttabla­i­, 2. maÝ 2003.


Til baka