Krónan og evran: Hvor hentar betur?

Žaš er ekki hęgt — og hefur aldrei veriš hęgt! — aš fullyrša neitt um žaš ķ eitt skipti fyrir öll, hvers konar gengisskrįningarfyrirkomulag henti bezt į Ķslandi eša annars stašar. Stundum er fast gengi skynsamleg lausn, stundum fljótandi gengi. Žess vegna kjósa sumar žjóšir fast gengi og ašrar fljótandi. Vališ fer eftir ašstęšum į hverjum staš og tķma.

 
Ķsland og Evrópusambandiš

Ķsland er einmitt įgętt dęmi um žetta. Žaš var skynsamlegt į 7. įratugnum aš fella gengi krónunnar nokkrum sinnum eins og gert var, žvķ aš gengisfalliš var naušsynlegur lišur ķ frįhvarfi frį haftabśskap įratuganna į undan, allar götur frį 1927. Afnįm śtflutningsbóta og stórfelld lękkun innflutningstolla žurftu aš haldast ķ hendur viš gengislękkun krónunnar til aš halda greišslujöfnuši žjóšarinnar ķ žokkalegu horfi. Įn mešfylgjandi gengislękkunar hefšu efnahagsumbętur višreisnarstjórnarinnar leitt til mikils halla į erlendum višskiptum og gjaldeyriskreppu og sett hagkerfiš allt į annan endann.

Žaš var meš lķku lagi skynsamlegt į 9. įratugnum aš fylgja fastgengisstefnu, žvķ aš žį var barįttan viš veršbólguna brżnasta verkefniš į vettvangi hagstjórnar. Bęši rök og reynsla vķšs vegar aš sżna, aš žaš er yfirleitt ekki vinnandi vegur aš hemja mikla veršbólgu öšruvķsi en meš žvķ aš geirnegla gengiš, į mešan veršbólgan er aš hjašna. Raungengi krónunnar hękkaši aš vķsu, į mešan į žessu stóš, svo aš śtflutningur og samkeppnisišnašur og -žjónusta komust ķ kröggur, en žvķ verši varš aš kaupa hjöšnun veršbólgunnar. 

Žaš mį raunar fęra gild rök aš žvķ, aš gengisfellingarnar į 7. įratugnum hafi įtt nokkurn žįtt ķ žvķ, aš veršbólgan fór śr böndunum į 8. og 9. įratugnum. Žar var žó ekki viš gengisfellingarnar aš sakast ķ sjįlfum sér, heldur hitt, aš žeim var ekki fylgt eftir meš nógu öflugu mótvęgi ķ rķkisfjįrmįlum og peningamįlum, en viš skulum ekki fara nįnar śt ķ žį sįlma hér.  

Evrópusambandiš er einnig įgętt dęmi um kosti og galla fasts og fljótandi gengis. Sambandiš festir gengi gjaldmišla ašildarlanda sinna inn į viš til aš fęra sér ķ nyt kosti fasts gengis og foršast galla fljótandi gengis. Į sama tķma lętur Sambandiš evruna eigi aš sķšur fljóta į alžjóšagjaldeyrismörkušum gagnvart Bandarķkjadollara, jeni og öšrum gjaldmišlum — einmitt til aš nżta sér kosti fljótandi gengis og foršast galla fastgengis. Bandarķkjamenn hafa alveg sama hįttinn į: gjaldmišillinn er hinn sami um allt landiš, svo aš gengiš er fast inn į viš, en žaš flżtur śt į viš į alžjóšamörkušum. Žaš er engin žversögn ķ žessu.

Mįliš er žetta: hvoru tveggja fyrirkomulaginu, föstu gengi og fljótandi, fylgja bęši kostir og gallar.

 
Stöšugleiki, sveigjanleiki

Kostir fastgengis eru stöšugleiki ķ gengismįlum, sem żtir undir erlend višskipti og fjįrfestingu og glęšir meš žvķ móti hagvöxt til langs tķma litiš og heldur auk žess aftur af veršbólgu. Gallar fastgengis eru į hinn bóginn fólgnir ķ skorti į sveigjanleika ķ hagstjórn, žegar ķ haršbakkann slęr. Žaš getur komiš sér vel aš eiga kost į žvķ aš leyfa genginu aš fljóta, eins og fjölmörg dęmi sanna.

Lįtum eitt dęmi duga hér. Atvinnuleysi er nś um helmingi minna ķ Bretlandi (6% af mannafla) en ķ Frakklandi (11%). Žetta stafar mešal annars af žvķ, aš Bretar leyfšu gengi pundsins aš sķga verulega į sķnum tķma gagnvart žżzka markinu, į mešan Frakkar hafa haldiš gengi frankans stöšugu gagnvart markinu. Hitt skiptir einnig miklu mįli, aš Bretar hafa dregiš śr mišstżringu į vinnumarkaši, en Frakkar ekki. Fastgengisstefna Frakka hefur įsamt ósveigjanlegu vinnumarkašsskipulagi hęgt į žjóšarbśskap žeirra og bitnaš į atvinnu. Efasemdir Breta, Dana og Svķa um įgęti evrunnar til heimabrśks helgast einmitt af ótta žeirra viš žaš, aš ašild aš Myntbandalagi Evrópu (EMU) myndi rżra getu žeirra til aš takast į viš atvinnuleysisvandann heima fyrir.

Austurrķkismenn lķta mįliš öšrum augum, žótt žeir bśi viš svipaš vinnumarkašsskipulag og Svķar: Austurrķkismenn gengu inn ķ Sambandiš eins og Svķar įriš 1995 og įkvįšu sķšan hiklaust aš taka upp evruna ķ žeirri von, aš sį agi, sem fylgir ašild aš Myntbandalaginu, myndi draga śr mišstżringu į vinnumarkaši og stušla aš sveigjanlegri launamyndun meš žvķ móti. Įgreiningurinn snżst sem sagt um žaš, hvort eigi aš koma į undan: umbętur į vinnumarkaši eša óafturkallanleg gengisfesta. Svķar treysta žvķ ekki, aš innvišir sęnsks efnahagslķfs séu nógu sveigjanlegir til aš lagast aš breyttum ašstęšum ķ gengismįlum. Skošun Austurrķkismanna er į hinn bóginn sś, aš innvišir austurrķsks efnahagslķfs, žar į mešal hegšan verklżšsfélaga og vinnuveitenda, hljóti aš lagast aš breyttum ašstęšum. Žessar tvęr skošanir žurfa ekki endilega aš stangast į: Svķar gętu haft rétt fyrir sér til skamms tķma og Austurrķkismenn til langs tķma litiš.*

Kostir fljótandi gengis eru hinir sömu og kostir frjįls veršlags yfirleitt: frjįlst gengi tryggir jafnan mesta hagkvęmni ķ notkun erlends gjaldeyris. Auk žess veitir fljótandi gengi stjórnvöldum svigrśm til aš haga stjórn innlendra peningamįla, žar į mešal vöxtum, eftir žörfum efnahagslķfsins innan lands, en fast gengi sviptir žau žessu frelsi: žaš neyšir žau til aš laga innlenda vexti aš vöxtum erlendis til aš halda genginu föstu. Kanada, Įstralķa og Nżja- Sjįland eru dęmi um tiltölulega lķtil, opin hagkerfi, sem hafa leyft gengi gjaldmišla sinna aš fljóta langtķmum saman og notiš góšs af sveigjanleikanum og sjįlfstęšri peningastjórn aš eigin dómi. Hęngurinn er hins vegar sį, aš fljótandi gengi hęttir til žess aš rjśka upp og nišur į vķxl, langt umfram verš į vöru og žjónustu, mešal annars vegna spįkaupmennsku. Miklar gengissveiflur geta truflaš erlend višskipti, fjįrfestingu og hagvöxt.

Žegar öllu er til haga haldiš, ętti žaš žvķ aš vera aušskiljanlegt, hvers vegna sumar žjóšir kjósa fast gengi og ašrar fljótandi — og hvers vegna ein og sama žjóš getur kosiš fast gengi į einum tķma og flotgengi į öšrum, eins og viš Ķslendingar höfum gert.

 
Frjįlsir fjįrmagnsflutningar

Til skamms tķma stóš vališ ķ gengismįlum į milli fasts og fljótandi gengis og fjölmargra millikosta. Žeirra į mešal eru fęranlegur hęll (e. adjustable peg), skrišhęll (e. crawling peg) og gruggugt flot (e. dirty float). Menn gįtu žvķ vališ um margar ólķkar leišir til aš festa gengiš mismikiš eftir smekk og žörfum og einnig um ólķkar leišir til aš leyfa žvķ aš fljóta innan tiltekinna marka eša óhindraš. Lengi vel mįtti skipta löndum heimsins ķ žrjį nokkurn veginn jafnstóra hópa: fastgengishóp, millihóp og flotgengishóp.

En heimurinn hefur breytzt. Meš frjįlsum fjįrmagnsflutningum į milli landa eru gengisskrįningarkostirnir, sem eftir eru, ķ raun og veru ašeins tveir til langs tķma litiš:

(a)   blżfast gengi, svo fast, aš gengisbreyting er nįnast óhugsandi, og eina fęra leišin til žess er aš kasta eigin mynt fyrir róša og taka upp erlenda mynt eins og til dęmis evruna, eša hugsanlega stofna myntrįš (e. Currency Board) eins og gert hefur veriš til dęmis ķ Argentķnu, Eistlandi og Hong Kong, og į hinn bóginn

(b)   alfrjįlst gengi, sem rķs og hnķgur eftir žvķ, hvernig kaupin gerast į eyrinni, įn ķhlutunar stjórnvalda.

Žaš, sem hefur gerzt, er žetta: žaš er ekki lengur meš góšu móti hęgt aš verja veikan gjaldmišil gegn įföllum, žegar millilandavišskipti meš gjaldeyri eru alfrjįls. Žegar gjaldmišill stendur höllum fęti (ž.e. gengi hans er of hįtt skrįš), žį sjį menn sér hag ķ aš kaupa gjaldeyri ķ stórum stķl, af žvķ aš hann er ódżr, til žess eins aš selja hann aftur meš hagnaši, žegar gengi innlenda gjaldmišilsins er falliš. Žaš, sem er nżtt, er, aš nś hafa menn vķša um heiminn nęstum ótakmarkaš svigrśm til aš gera įhlaup į veika gjaldmišla, žvķ aš mönnum er nś frjįlst aš flytja gjaldeyri yfir landamęri eftir vild. Žaš var ekki hęgt įšur. Lögin leyfšu žaš ekki.

Žjóšir, sem reyna aš verja veika gjaldmišla falli, tapa jafnan į žvķ, oft miklum fjįrhęšum, eins og til aš mynda Taķlendingar fengu aš kenna į sumariš 1997 og Brasilķumenn nokkru sķšar, ķ įrsbyrjun 1999. Žetta er žó ekki alveg einhlķtt, žvķ aš Hong Kong tókst meš óvenjulegum hętti aš verja gengi Hong Kong dollarans ķ kreppunni, sem gekk yfir Asķu 1997-1998. Žeir geršu žetta meš žvķ aš kaupa innlend hlutabréf ķ stórum stķl fyrir almannafé og forša hlutabréfamarkašinum ķ borgrķkinu žannig frį hruni. Meš žessu móti tókst žeim aš koma ķ veg fyrir stórfelldan fjįrflótta, sem hefši neytt žį til žess aš fella gengiš.

Hong Kong er undantekning. Almenna reglan er sś, aš žjóšir, sem bśa viš frjįlsa fjįrmagnsflutninga og vilja halda ķ eigin gjaldmišil, žurfa aš leyfa gengi hans aš fljóta til langs tķma litiš. Kjósi menn heldur fast gengi til lengdar meš frjįlsum fjįrmagnsflutningum, žį verša menn aš taka upp erlendan gjaldmišil og lįta eigin mynt sigla lönd og leiš. Eina fęra leišin til aš tryggja stöšugleika eigin žjóšmyntar til lengdar er aš leggja hana nišur — eša réttar sagt: deila henni meš öšrum. Einmitt žannig er evran hugsuš.

 

_________________________________________

* Sjį Axel Hall, Gylfi Magnśsson, Gylfi Zoėga, Siguršur Ingólfsson, Sveinn Agnarsson og Tryggvi Žór Herbertsson, ,,Įhrif EMU į ķslenskan vinnumarkaš”, Fjįrmįlatķšindi, fyrra hefti 1998, bls. 29-52.

 

Vķsbending, 4. febrśar 2000.


Til baka