Ferskir vindar

Į öldinni sem leiš var ķslenzkt atvinnulķf til lengstra laga knśiš įfram meš lįnsfé. Bankarnir lutu yfirrįšum stjórnmįlaflokka og stjórnmįlamanna. Žegar Hannes Hafstein lét af rįšherradómi įriš 1909, geršist hann bankastjóri, og žótti sjįlfsagt. Og žegar Ólafur Thors var forsętisrįšherra ķ višreisnarstjórninni, sat hann jafnframt ķ bankarįši Landsbankans, žótt hann sendi menn fyrir sig į fundi bankarįšsins. Žannig leiš 20. öldin: flokkarnir stżršu bönkunum og žį um leiš atvinnulķfinu. Žeir sįu fyrirtękjum fyrir ódżru lįnsfé, stundum rķflega nišurgreiddu. Žeir geršu žetta meš žvķ aš hlunnfara sparifjįreigendur, sem įttu misjafnlega aušvelt meš aš verjast landlęgri veršbólgu. Žessu til višbótar voru stofnašir fjölmargir fjįrfestingarlįnasjóšir, sem śtbżttu nišurgreiddu lįnsfé til fyrirtękja og atvinnuvega, sem stjórnvöld höfšu velžóknun į. Lįnsfjįrnżtingin var léleg eftir žvķ. Einkafyrirtęki voru aš vķsu til, eins og til dęmis Eimskipafélagiš, óskabarn žjóšarinnar, og einnig samvinnufyrirtęki eins og Samband ķslenzkra samvinnufélaga, en žau voru mörg hver handgengin stjórnmįlaflokkunum og öfugt. Žaš var reglan. Žetta var einfaldlega spurning um aš dansa meš eša drepast. Ekki ašeins atvinnulķfiš var gagnsżrt af stjórnmįlum, heldur žjóšlķfiš nįnast allt eins og žaš lagši sig, til aš mynda dagblöšin og dómskerfiš. Žess varš ekki vart, aš fólkinu ķ landinu lķkaši žetta įstand illa; žaš žekkti ekki annaš, ekki frekar en flestir stjórnmįlamennirnir. Žegar Eyjólfur Konrįš Jónsson alžingismašur stakk upp į žvķ į višreisnarįrunum (Alžżša og athafnalķf, 1968), aš fyrirtęki öflušu sér framkvęmdafjįr meš žvķ aš gefa śt hlutafé og virkja almenning žannig til ašildar aš atvinnulķfinu, žį fékk hann dręmar undirtektir og komst hvorki lönd né strönd, ekki frekar en Einar Benediktsson, žegar hann baušst til aš veita miklu framkvęmdafé inn yfir landiš frį śtlöndum.

Frį mišstjórn til markašsbśskapar

Nęrri mį geta, hversu illa žetta hįlfsovézka, rammpólitķska mišstjórnarfyrirkomulag atvinnumįlanna reyndist. Markašsbśskapur komst varla į dagskrį ķslenzkra stjórnmįla undir žvķ nafni fyrr en eftir hrun Sovétrķkjanna 1991. Stjórnmįlamenn tortryggšu margir markašsöflin og treystu handaflinu betur: žeim hraus mörgum hugur viš žeirri valddreifingu, sem heilbrigšum markašsbśskap er ętlaš aš tryggja. Žessi afstaša var aš sumu leyti sömu ęttar og andstaša margra stjórnmįlamanna gegn ašild aš Evrópusambandinu enn žann dag ķ dag. Žeir höfšu margir hverjir engan sérstakan įhuga į hagkvęmni og hagnaši, enda voru atvinnuvegirnir ķ vörzlu žeirra ekki reknir į venjulegum višskiptaforsendum nema ķ ašra röndina, sannarlega hvorki landbśnašur né sjįvarśtvegur – og ekki heldur Sambandiš, enda varš žaš gjaldžrota svo aš segja um leiš og vextir uršu frjįlsir. Sama mįli gegndi um mörg svo nefnd einkafyrirtęki, sem nęršust į greišum ašgangi aš nišurgreiddu lįnsfé og annarri fyrirgreišslu af hįlfu rķkisins. Žeir, sem lifšu og hręršust ķ žessu kerfi, hröktust žó smįm saman śr einu vķginu ķ annaš, svo aš Ķsland hefur smįm saman tekiš į sig nśtķmalegri mynd, mest žó fyrir įhrif aš utan. Langstęrsta skrefiš, sem stigiš hefur veriš ķ frjįlsręšisįtt į Ķslandi sķšan 1990, var tekiš meš ašildinni aš EES-samningnum, svo sem höfundar nżju OECD-skżrslunnar um Ķsland benda réttilega į. Žaš er vert aš rifja žaš upp, aš įrin nęst į undan sį formašur Sjįlfstęšisflokksins, sem var žį ķ stjórnarandstöšu į alžingi, żmis tormerki į ašild Ķslands aš slķkum samningi og męlti frekar meš tvķhlķša višskiptasamningi viš Bandarķkin til aš reyna aš drepa EES-mįlinu į dreif. Žaš veršur žvķ aš teljast sennilegt, aš žingmenn Sjįlfstęšisflokksins hefšu flestir greitt atkvęši gegn EES-samningnum, hefšu žeir veriš ķ stjórnarandstöšu, žegar samningurinn kom til kasta Alžingis. Og nś berst Sjįlfstęšisflokkurinn gegn ašild Ķslands aš Evrópusambandinu meš oddi og egg. Į endanum tókst žó meš naumindum aš koma EES-samningnum gegnum žingiš įriš 1993. Sjįlfstęšisflokkurinn naut žess löngum, aš hann žótti standa žétt gegn sovétvaldinu annars vegar og sambandsveldinu hins vegar, en nś, žegar bęši Sovétrķkin og Sambandiš eru lišin undir lok, sumpart af svipušum įstęšum, žį viršist grundvöllurinn undir veldi og sérstöšu Sjįlfstęšisflokksins ķ stjórnmįlalķfi landsins veikari en įšur.

Ķslendingum hefur eigi aš sķšur tekizt aš lyfta lķfskjörum sķnum – eša tekjum sķnum, réttara sagt – į svipaš stig og žekkist annars stašar um Noršurlönd. Hvernig geršist žaš? Žjóšinni hefur tekizt žetta meš žvķ aš vinna myrkranna į milli, safna skuldum ķ śtlöndum, ganga į fiskstofnana umhverfis landiš og ašrar eignir og vanrękja żmsa innviši samfélagsins svo sem menntun og margvķsleg velferšarmįl. Annars hefši hagvöxtur į Ķslandi meš žvķ óhagkvęma bśskaparlagi, sem hér hefur tķškazt ķ żmsum greinum, landlęgri veršbólgu og vondri hagstjórn langtķmum saman, veriš mun hęgari en raun varš į og lķfskjörin aš sama skapi lakari. Skošum žetta liš fyrir liš. Ķslendingar žurfa aš hafa meira fyrir hlutunum en flestar ašrar OECD-žjóšir: viš vinnum um 1850 stundir į įri aš jafnaši į móti t.d. 1600 stundum ķ Frakklandi og Svķžjóš og 1700 stundum į Bretlandi og į OECD-svęšinu aš mešaltali. Žetta į ekki aš žurfa aš koma neinum į óvart: mörg heimili nį ekki endum saman į Ķslandi nema meš mikilli vinnu – meira striti, eša aš minnsta kosti meiri višveru į vinnustaš, en margir kysu aš leggja į sig viš ašrar kringumstęšur. Vinnuveitendur eru meš öšrum oršum ekki borgunarmenn fyrir betri launum en svo, aš fólk žarf aš vinna baki brotnu til aš halda uppi svipušum tekjum og tķškast annars stašar į Noršurlöndum. Viš lżšveldisstofnunina 1944 įttu Ķslendingar gjaldeyriseign, sem var jafnvirši 80-90% af landsframleišslunni, eins og Jóhannes Nordal fyrrum sešlabankastjóri rifjaši upp ķ fróšlegri grein ķ Fjįrmįlatķšindum fyrir fįeinum įrum, en žessi eign hefur smįm saman snśizt upp ķ erlenda skuld, sem nemur nś 120% af landsframleišslu. Ekki žarf aš hafa mörg orš um fiskstofnana: žeir hafa rżrnaš um žrišjung aš minnsta kosti aš mati fiskifręšinga. Loks hefur almannavaldiš slegiš slöku viš menntamįl og velferšarmįl ķ sparnašarskyni, en sparnašur ķ menntamįlum er skammgóšur vermir og bitnar į hagvexti og lķfskjörum til langs tķma litiš, og žaš getur vanręksla żmissa velferšarmįla og mannaušs einnig gert meš lķku lagi, enda žótt erfišara geti reynzt aš henda reišur į žvķ. Um samband velferšarstefnu og hagvaxtar skulum viš lįta eitt dęmi duga: vanręksla velferšarkerfisins leggur žungar byršar į margar fjölskyldur, sem žurfa aš sinna sjśkum og öldrušum ķ heimahśsum og leggja jafnvel nišur vinnu utan heimilis į mešan af žeirri įstęšu einni, aš almannavaldiš bżšur ekki upp į nęga žjónustu og stendur žar aš auki – af hugsjónaįstęšum! – ķ vegi fyrir žvķ, aš einkageirinn fylli skaršiš. Žetta er talandi dęmi um hugarfariš į bak viš hinar hįlfsovézku bišrašir ķ heilbrigšiskerfinu og óhagkvęmnina, sem af žeim leišir.

Frį lįnsfé til hlutafjįr

Žaš er ekki fyrr en allra sķšustu įr, aš ķslenzk fyrirtęki hafa tekiš til viš aš afla framkvęmdafjįr meš žvķ aš gefa almenningi, stundum jafnvel śtlendingum, kost į aš kaupa hlutafé aš einhverju marki. Žaš var einmitt EES-samningurinn og skyld innlend löggjöf, sem opnaši landiš loksins fyrir erlendri fjįrfestingu (žó ekki sjįvarśtveginn, ekki enn) og almennri hlutafjįrvęšingu. Žessi breyting er til žess fallin aš styrkja innviši atvinnulķfsins, žegar frį lķšur, žvķ aš nś geta fyrirtękin ķ auknum męli lašaš til sķn hlutafé vandfżsinna fjįrfesta ķ staš žess aš taka eingöngu bankalįn meš gamla laginu. Blönduš fjįrmögnun gefst jafnan betur en bankalįn eingöngu, žvķ aš ašhaldiš aš rekstri fyrirtękjanna – blandaš ašhald hluthafa og lįnardrottna – styšur žį viš reksturinn śr ólķkum įttum.

Fyrsta myndin sżnir žróun vergrar erlendrar fjįrfestingar hér heima og annars stašar um Noršurlönd og einnig į OECD-svęšinu ķ heild 1991-2000. Erlend fjįrfesting į Ķslandi hefur žokazt śr 1% til 2% af landsframleišslu 1991-1995 upp ķ tęp 8% įriš 2000, boriš saman viš 10% fyrir OECD-löndin ķ heild, 11% fyrir Noreg og mun hęrri tölur fyrir Danmörku, Finnland og Svķžjóš, sem hafa dregiš til sķn erlenda fjįrfestingu ķ stórum stķl sķšan 1997. Žaš er viš žvķ aš bśast, aš fįmenn lönd eins og Noršurlöndin laši til sķn tiltölulega meira fjįrmagn erlendis frį en fjölmennari lönd, žvķ aš fįmenniš kallar į mikil višskipti viš umheiminn til aš vinna į óhagręšinu, sem ella myndi leiša af smęš heimamarkašsins. Myndin sżnir, aš hér į landi hafa oršiš mikil umskipti ķ skjóli EES-samningsins, sem opnaši landiš fyrir erlendri fjįrfestingu. Eigi aš sķšur er hlutur einstakra framkvęmda ķ erlendri fjįrfestingu miklu meiri hér en annars stašar. Hér munar aušvitaš langmest um orkuframkvęmdir og stórišju, og žar er hlutur rķkis og byggša mikill. Einkafjįrfesting erlendra fyrirtękja utan orkugeirans į Ķslandi er ekki mikil enn sem komiš er.

Heimild: Alžjóšabankinn.

Mišmyndin bregšur frekari birtu į mįliš. Žar sést, aš višskipti meš hlutabréf voru óveruleg mišaš viš landsframleišslu į Ķslandi allar götur til įrsins 2000. Hlutabréfavišskipti hafa aukizt hröšum skrefum ķ OECD-löndunum og einnig ķ Finnlandi og Svķžjóš, en mun hęgar ķ Danmörku og Noregi og hęgast hér heima. Į OECD-svęšinu og einnig ķ Finnlandi og Svķžjóš nįmu višskipti meš hlutabréf nęrri tvöfaldri landsframleišslu įriš 2000 į móti fjóršungi af landsframleišslu hér heima. Hlutabréfamarkašurinn ķslenzki er ennžį bęši žunnur og smįr. Fyrirtękin um landiš hafa ekki nįš aš laša almenning til samstarfs aš neinu rįši meš žvķ aš fį fólk til žess aš kaupa hlutabréf ķ fyrirtękjunum. Žaš er engin tilviljun, aš įhęttufjįr til ašstešjandi virkjunar- og įlversframkvęmda veršur aflaš fyrst og fremst meš erlendum lįntökum. Og žannig er ennžį stašiš aš fjįrmögnun fyrirtękja vķšs vegar um landiš, oftast nęr meš milligöngu innlendra banka. Žaš hefši veriš heppilegra aš afla hlutafjįr hér innan lands til aš fjįrmagna Kįrahnjśkavirkjun aš hluta, žvķ aš žį hefši žaš vęntanlega komiš ķ ljós, hvort verkefniš gęti talizt nógu aršvęnlegt til žess, aš einkafjįrfestar treystu sér til hętta fé sķnu ķ žaš į frjįlsum markaši.

Heimild: Alžjóšabankinn.

Sķšasta myndin sżnir markašsvirši skrįšra fyrirtękja į hlutabréfamarkaši sem hlutfall af landsframleišslu sķšan 1991. Žetta hlutfall hefur hękkaš ört hér heima eins og annars stašar undangengin įr og nam įriš 2000 röskum helmingi landsframleišslunnar, og žaš er hęrra hlutfall en ķ Noregi. Markašsviršiš er žó enn miklum mun lęgra mišaš viš landsframleišslu hér heima en ķ Finnlandi og Svķžjóš og į OECD-svęšinu ķ heild. Sķšan 2000 hafa hlutabréf yfirleitt lękkaš ķ verši, hér heima og einnig śti ķ heimi, en afstaša ferlanna į myndinni hefur žó varla breytzt verulega viš žaš. 

Heimild: Alžjóšabankinn.

Śr rķkisbanka ķ flokksbanka

Žar eš hlutafjįrvęšing atvinnulķfsins hófst mun sķšar hér į landi en annars stašar į Noršurlöndum, žį er ekki viš öšru aš bśast en žvķ, aš viš Ķslendingar séum skemmra į veg komnir ķ žessum efnum en ašrar Noršurlandažjóšir. Hér er žó aš żmsu öšru aš hyggja. Tengsl stjórnmįla og atvinnulķfs eru ennžį mjög nįin į Ķslandi, miklu nįnari en vķšast hvar annars stašar ķ nįlęgum löndum. Žessi tengsl eru til žess fallin aš fęla hagsżna fjįrfesta frį žvķ aš eignast hlutabréf ķ ķslenzkum fyrirtękjum, žvķ aš žeir hafa įstęšu til aš óttast, aš fyrirtękin eigi žaš til aš lįta tilhlżšileg aršsemis- og višskiptasjónarmiš vķkja fyrir stjórnmįlahagsmunum. Žaš žykir ekki tiltökumįl į Ķslandi aš draga fyrirtęki ķ flokkspólitķska dilka: menn tala enn sem endranęr um sjįlfstęšisfyrirtęki og framsóknarfyrirtęki eins og sjįlfsagša hluti. Forustumenn fyrirtękja stilla sér upp viš hliš stjórnmįlaflokka og starfa fyrir žį įn žess aš hafa sżnilegar įhyggjur af žvķ, aš slķk stjórnmįlaafskipti kunni aš rżra įlit og veršmęti fyrirtękjanna ķ augum hluthafa og fjįrfesta innan lands og utan. Eigendur og forstjórar fyrirtękjanna eru sumir svo samdauna stjórnmįlaflokkunum, aš žeir viršast ekki sjį neitt athugavert viš žetta fyrirkomulag. Nżlegt dęmi er nżskipaš bankarįš Landsbanka Ķslands: nżjum eigendum bankans žótti fara vel į žvķ aš hafa bęši framkvęmdastjóra Sjįlfstęšisflokksins og fjįröflunarstjóra flokksins ķ bankarįšinu. Žaš mįtti ekki minna vera.

Samtök atvinnuveganna reyna ekki heldur aš breiša yfir žessi nįnu tengsl atvinnulķfsins viš stjórnmįlaflokkana, enda sjį žau ekkert athugavert viš žau, nema sķšur sé. Višskipti eru stjórnmįl ķ augum žeirra, eša svo viršist vera. Um žetta mį hafa margt til marks. Tafla 1 sżnir yfirlit yfir žį ręšumenn, sem atvinnuvegasamtökin hafa bošiš aš įvarpa įrsžing sķn sķšustu įr. Ekki veršur séš, aš forkólfar atvinnulķfsins séu mjög sólgnir ķ fjölbreytni. Lįtum žaš vera, aš gestum Bśnašaržings sé bošiš aš hlżša į landbśnašarrįšherrann įr eftir įr. Žaš er skiljanlegt, śr žvķ aš landbśnašurinn er aš miklu leyti rekinn eftir sovézkri uppskrift og hefur veriš žaš sķšast lišin 75 įr, enda eru bęndur ein fįtękasta stétt landsins. Hitt er ķviš lakara, aš įrsfundargestir Landssambands ķslenskra śtvegsmanna og Samtaka fiskvinnslustöšva skuli aldrei žreytast į aš hlżša į bošskap sjįvarśtvegsrįšherra, en skżringin viršist žvķ mišur aš miklu leyti vera hin sama og ķ dęmi landbśnašarins: sjįvarśtvegurinn er į framfęri rķkisins eins og hann hefur alltaf veriš, enda žótt myndbirting fyrirgreišslunnar hafi tekiš breytingum ķ tķmans rįs. Og hvaš er śtvegsmönnum og fiskvinnsluforstjórum žį mikilvęgara en aš sitja viš fótskör rįšherrans į ašalfundum sķnum? Žetta fyrirkomulag viršist vera smitandi. Išnašurinn stendur į eigin fótum og hefur gert žaš um langt įrabil, en eigi aš sķšur kemur Išnžing varla svo saman, aš išnašar- og višskiptarįšherra sé ekki fenginn til aš įvarpa žingiš til vonar og vara. Samtök išnašarins hafa eigi aš sķšur žį lofsveršu sérstöšu ķ žessum hópi, aš žau viršast vera ótengd stjórnmįlahagsmunum. Hvaš um Samtök verslunarinnar? Hverjir messa hjį žeim? Viltu gizka? Og hvaš um Verslunarrįšiš? Žar er forsętisrįšherrann fastagestur, nema einhver óskiljanleg skipulagsmistök viršast hafa įtt sér staš įriš 2000, žvķ aš žį hélt Verslunarrįšiš rįšherralaust voržing. En Samtök atvinnulķfsins? Einnig žar blįsa ferskir vindar į vori hverju, žvķ aš žar er forsętisrįšherrann fastagestur, bregzt aldrei. 

Tafla 1. Ręšumenn į ašalfundum atvinnulķfsins

  Bśnašaržing Landssamband ķslenskra śtvegsmanna Samtök fiskvinnslustöšva Išnžing Samtök verslunarinnar Verslunarrįš Samtök atvinnulķfsins
2003 Landbśnašarrįšherra Kemur ķ ljós. Spennandi! Sjįvarśtvegsrįšherra Išnašar- og višskiptarįšherra Sjįvarśtvegsrįšherra Forsętisrįšherra Forsętisrįšherra

2002

Landbśnašarrįšherra Sjįvarśtvegsrįšherra Sjįvarśtvegsrįšherra Išnašar- og višskiptarįšherra Menntamįlarįšherra Forsętisrįšherra Forsętisrįšherra

2001

Landbśnašarrįšherra Sjįvarśtvegsrįšherra Sjįvarśtvegsrįšherra Išnašar- og višskiptarįšherra Upplżsingar vantar Forsętisrįšherra Forsętisrįšherra
2000 Landbśnašarrįšherra Sjįvarśtvegsrįšherra Sjįvarśtvegsrįšherra Išnašar- og višskiptarįšherra Išnašar- og višskiptarįšherra Enginn rįšherra Forsętisrįšherra

 Heimild: Vefurinn.

Eina landiš ķ Evrópu

Ķsland er eina landiš ķ Evrópu, žar sem helztu samtök verzlunar og atvinnulķfs bjóša helzt ekki öšrum en hatrömmum andstęšingum Evrópusambandsašildar aš įvarpa įrsfundi sķna įr eftir įr. Žessi samtök ganga gegn hagsmunum umbjóšenda sinna, svo sem rįša mį af žvķ, aš öll helztu samtök verzlunar og atvinnulķfs annars stašar ķ Evrópu eru hlynnt Evrópusambandsašild og notkun evrunnar sem samevrópsks gjaldmišils. En ķslenzk systursamtök žeirra dansa eftir annarra pķpum įn žess aš blikna. Er hęgt aš lį žeim, sem spyr: Hvers vegna skyldu hagsżnir fjįrfestar kęra sig um aš kaupa og eiga hlutabréf ķ ašildarfélögum žessara samtaka upp į žessi bżti?

Vķsbending, 2. maķ 2003.


Til baka