A­ flokka stjˇrnmßlastefnur

╔g ver­ ■ess var, a­ margir halda ßfram a­ skipa m÷nnum og flokkum řmist til hŠgri e­a vinstri eftir stjˇrnmßlavi­horfum. Ůessi skipting er runnin af ■vÝ, hvernig menn skipu­u sÚr upphaflega til sŠtis Ý franska ■inginu, ■ar sem umbˇtamenn sßtu vinstra megin og Ýhaldsmenn hŠgra megin. Ůessi skipting ß ekki lengur vi­, enda eru vi­fangsefni stjˇrnmßlanna a­ řmsu leyti flˇknari og margbrotnari ß okkar ÷ld en ■au voru ß tÝmum fr÷nsku stjˇrnarbyltingarinnar. Flokkunarvandinn er me­al annars fˇlginn Ý ■vÝ, a­ řmsir svo nefndir vinstri flokkar, sem hafa veri­ lengi vi­ v÷ld, hneigjast til a­ standa gegn umbˇtum ß okkar d÷gum, ß me­an svo nefndir hŠgri flokkar Ý stjˇrnarandst÷­u a­hyllast umbŠtur. Mßli­ vandast enn frekar vi­ ■a­, a­ umbŠtur Ý augum eins geta veri­ ßvÝsun ß afturf÷r Ý augum annars.

 

HagkvŠmni og rÚttlŠti

Mig langar a­ stinga upp ß annarri flokkun, sem er Štla­ a­ veita innihaldsrÝkari upplřsingar e­a a.m.k. vÝsbendingar um stjˇrnmßlastefnur manna og flokka.

┴t÷k um stjˇrnmßl mß greina ˙t frß tveim meginsjˇnarmi­um.

Annars vegar greinir menn ß um rÚttlŠti: ■eir eru řmist jafna­armenn Ý vÝ­um skilningi e­a ekki. Jafna­armenn telja, a­ almannavaldinu beri h÷fu­skylda til a­ jafna kj÷r ■egnanna og tryggja vi­unandi rÚttlŠti Ý samfÚlaginu me­ afskiptum af řmsum velfer­armßlum. A­rir leggja minni ßherzlu ß j÷fnu­ ■egnanna, velfer­ og samfÚlagsrÚttlŠti og telja minni ■÷rf ß Ýhlutun almannavaldsins til a­ efla j÷fnu­ og velfer­, oft me­ ■eim r÷kum, a­ of mikill j÷fnu­ur geti bitna­ ß hagkvŠmni. Jafna­armenn geta svara­ ■essu ■annig, a­ of mikill ˇj÷fnu­ur geti einnig dregi­ ˙r hagkvŠmni. Bß­ir hafa nokku­ til sÝns mßls.

Hins vegar greinir menn ß um hagkvŠmni: ■eir eru řmist efnahagsumbˇtamenn e­a ekki. Umbˇtamenn eru hlynntir breytingum, sem myndu auka hagkvŠmni Ý efnahagslÝfinu og lyfta lÝfskj÷rum almennings til langs tÝma liti­. A­rir sŠtta sig vi­ ˇbreytt ßstand ßn umbˇta af tillitssemi vi­ ■ß, sem hafa hag af ˇbreyttri skipan, oft me­ ■eim r÷kum, a­ rˇttŠkar umbŠtur myndu raska skiptingu au­s og tekna og valda umrˇti og ˇ■Šgindum Ý brß­. Jafna­armenn geta svara­ ■essu ■annig, a­ umbŠtur, sem lyfta lÝfskj÷rum almennings til lengdar, skapa skilyr­i til ■ess, a­ enginn ■urfi a­ vera verr settur eftir en ß­ur, ■egar ÷llu er ß botninn hvolft.

Vi­ getum ■vÝ skipt stjˇrnmßlastefnum Ý fjˇra flokka eins og taflan sřnir.

 

Stjˇrnmßlastefnur: Fjˇrir flokkar

RÚttlŠti Ý ÷ndvegi

RÚttlŠti ekki Ý ÷ndvegi

HagkvŠmni Ý ÷ndvegi

A

B

HagkvŠmni ekki Ý ÷ndvegi

C

D

 

ËlÝk afsta­a manna og flokka til marka­sb˙skapar og rÝkisafskipta snertir ■essa flokkun ekki beint, heldur a­eins ˇbeint, af ■vÝ a­ rÝkisafskipti eru tŠki, en ekki takmark Ý sjßlfum sÚr. Menn geta til dŠmis veri­ Ý A-flokki og a­hyllzt rÝkisafskipti a­ vissu marki til a­ efla bŠ­i hagkvŠmni og rÚttlŠti, til dŠmis me­ rÝkisstu­ningi vi­ menntir, listir, vÝsindi og velfer­armßl. Ef menn a­hyllast of mikil rÝkisafskipti, lenda ■eir Ý B-, C- e­a D-flokki eftir atvikum, og ■a­ gera menn einnig, ef ■eir a­hyllast of lÝtil rÝkisafskipti, ■vÝ a­ ˇheftur marka­b˙skapur (laissez-faire) ß ÷llum svi­um getur ˇgna­ bŠ­i hagkvŠmni og rÚttlŠti. Vandinn er a­ rata me­alveginn.

Flokkunin hÚr er mi­u­ vi­ markmi­, ekki lei­ir. Kosturinn vi­ a­ mi­a heldur vi­ markmi­ en lei­ir er sß, a­ flestum ß a­ geta komi­ saman um, a­ bŠ­i markmi­in, hagkvŠmni og rÚttlŠti, eru eftirsˇknarver­ Ý sjßlfum sÚr. Ůa­ er ekki hŠgt a­ segja um hugt÷kin hŠgri og vinstri, hva­ sem ■au n˙ ■ř­a Ý ■jˇ­fÚlagi n˙tÝmans, og ekki heldur um flokkun Jˇns Ůorlßkssonar forsŠtisrß­herra (Eimrei­in 1926), en hann flokka­i stjˇrnmßlastefnur annars vegar eftir Ýhaldi gegn umrˇti og hins vegar eftir frjßlslyndi gegn stjˇrnlyndi. (Hann lřsti sjßlfum sÚr sem frjßlslyndum Ýhaldsmanni og kalla­i andstŠ­inga sÝna stjˇrnlynda umrˇtsmenn, ■ar ß me­al Jˇnas Jˇnsson frß Hriflu.) Gallinn vi­ ■essa flokkun Jˇns Ůorlßkssonar er sß, a­ Ýhald, umrˇt, frjßlslyndi og stjˇrnlyndi eru ekki eftirsˇknarver­ Ý sjßlfum sÚr, heldur eru ■etta ˇlÝkar lei­ir a­ settu marki, til a­ mynda hagkvŠmni og rÚttlŠti.

H÷ldum ßfram. Hßlfhringurinn ß myndinni lřsir ■eim h÷fu­valkostum, sem stjˇrnmßlaflokkar standa frammi fyrir. RÚttlŠti er sřnt ß lˇ­rÚttum ßs og hagkvŠmni ß lßrÚttum ßs. Hvernig vi­ mŠlum hagkvŠmni og rÚttlŠti, skiptir ekki h÷fu­mßli hÚr. RÚttlŠti getur til dŠmis ßtt vi­ sˇmasamlegan j÷fnu­ Ý eigna- og tekjuskiptingu. HagkvŠmni getur ßtt vi­ ■jˇ­artekjur ß mann e­a vinnustund til langs tÝma liti­. Ne­ri helmingur hßlfhringsins lřsir ■vÝ svŠ­i, ■ar sem meira rÚttlŠti og aukin hagkvŠmni haldast Ý hendur. Ůarna eru m÷rg ■rˇunarl÷nd st÷dd og fyrrverandi komm˙nistal÷nd og řmis ÷nnur: aukin rŠkt vi­ heilbrig­is-, mennta- og velfer­armßl Ý ■essum l÷ndum myndi efla bŠ­i hagkvŠmni og rÚttlŠti. Efri helmingur hßlfhringsins lřsir ß hinn bˇginn ■vÝ svŠ­i, ■ar sem frekari eftirsˇkn eftir rÚttlŠti dregur ˙r hagkvŠmni, me­ ■vÝ a­ frekari skattheimta til a­ standa straum af auknum rÝkis˙tgj÷ldum myndi slŠva vinnuvilja og sparna­ til dŠmis.

 

wpe5.jpg (30444 bytes)

 

N˙ skulum vi­ litast um Ý heimi veruleikans, mannabygg­um.

 

ABCD

Byrjum ß Bill Clinton BandarÝkjaforseta. Hvar ß hann heima? Hann hefur beitt sÚr  fyrir margs konar efnahagsumbˇtum Ý framfaraskyni heima fyrir og erlendis. Hann a­hyllist frjßlsan marka­sb˙skap svo a­ segja fyrirvaralaust. Hann kom FrÝverzlunarsamt÷kum Nor­ur-AmerÝku (NAFTA) ß laggirnar, og honum er n˙ Ý ■ann veginn a­ takast a­ koma KÝnverjum inn Ý Al■jˇ­avi­skiptastofnunina (WTO). Hann hefur auk ■ess lßti­ heilbrig­is-, mennta- og velfer­armßl til sÝn taka a­ hŠtti evrˇpskra jafna­armanna og einnig rÚttindamßl bl÷kkumanna. Hann hefur beitt sÚr gegn ska­vŠnum sÚrhagsmunahˇpum eins og til dŠmis tˇbaksframlei­endum og byssuvinafÚlaginu (National Rifles Association). Hann ß heima Ý A-flokki, eins og Al Gore varaforseti og vŠntanlegur forsetaframjˇ­andi demˇkrata nŠsta haust – og einnig Tony Blair, forsŠtisrß­herra Bretlands. Blair ß einmitt mikinn ■ßtt Ý ■vÝ a­ hafa flutt brezka Verkamannaflokkinn ˙r C-flokki Ý A-flokk me­ ■vÝ a­ hefja hagkvŠmni Ý ÷ndvegi Ý stefnu flokksins ßn ■ess ■ˇ a­ ganga ß rÚttlŠtiskjarnann Ý jafna­arstefnunni, sem flokkurinn hefur fylgt frß upphafi. Undir forustu Blairs hefur Verkamannaflokkurinn til dŠmis ekki skirrzt vi­ a­ heimila skˇlagj÷ld Ý brezkum hßskˇlum til a­ efla ■ß til frekari dß­a. Hßskˇlar geta ■vÝ a­eins rŠkt hlutverk sitt – ■ar ß me­al j÷fnun a­st÷­umunar – til fullnustu, a­ ■eir hafi nŠgt fÚ til rß­st÷funar. Ef rÝkisvaldi­ treystir sÚr ekki til a­ sjß hßskˇlum fyrir nŠgu rekstrarfÚ, ■ß ver­ur ■a­ a­ leyfa ■eim a­ afla aukafjßr ß eigin spřtur, til dŠmis me­ skˇlagj÷ldum.

═haldsflokkurinn brezki er Ý B-flokki. Undir forustu Thatchers forsŠtisrß­herra rÚ­st rÝkisstjˇrn Ýhaldsmanna Ý rˇttŠkar umbŠtur Ý efnahagsmßlum eftir 1979. ┴rin ß undan haf­i efnahag Bretlands hnigna­ smßm saman, og Ýhaldsmenn skelltu skuldinni a­ nokkru leyti ß verklř­sfÚl÷gin og valdbeitingu ■eirra Ý kjarasamningum. RÝkisstjˇrn Thatchers einsetti sÚr ■vÝ a­ setja verklř­sfÚl÷gunum stˇlinn fyrir dyrnar, draga ˙r ver­bˇlgu og selja rÝkisfyrirtŠki. Thatcher haf­i engar umtalsver­ar ßhyggjur af ßhrifum ■essara a­ger­a ß j÷fnu­, ■ˇtt řmislegt virtist benda til ■ess, a­ ˇj÷fnu­ur hef­i ßgerzt, enda kom ■a­ ß daginn. Minni ver­bˇlga kemur ■eim bezt, sem minnst mega sÝn, hef­i h˙n a­ vÝsu geta­ sagt, me­ rÚttu, en h˙n skeytti ekki sÚrstaklega um ■ann ■ßtt mßlsins. Me­ lÝku lagi mß skipa Reagan BandarÝkjaforseta Ý B-flokk, og einnig Bush eftirmanni hans.

NorrŠnum og fr÷nskum jafna­arm÷nnum vir­ist yfirleitt mega skipa Ý C-flokk. Ůeir leggja h÷fu­ßherzlu ß rÚttlŠti, jafnvel ■ˇtt ■a­ kunni a­ einhverju leyti a­ bitna ß hagkvŠmni. Ůeir a­hyllast a­ s÷nnu marka­sb˙skap ß flestum svi­um og hafa gert ■a­ Ý nŠstum hßlfa ÷ld, en ■eir halda samt ßfram a­ tortryggja marka­slausnir til dŠmis Ý menntamßlum og heilbrig­ismßlum, af ■vÝ a­ ■eir ˇttast aukinn ˇj÷fnu­ af ■eim v÷ldum. HÚr skilur ß milli brezkra jafna­armanna undir forustu Blairs og norrŠnna og franskra jafna­armanna, en ■řzkir jafna­armenn vir­ast enn eiga eftir a­ gera ■a­ upp vi­ sig, hvorn flokkinn ■eir vilja fylla. N˙, ■egar jafna­armenn hafa nřlega teki­ aftur vi­ landstjˇrninni Ý Ůřzkalandi eftir 16 ßra hlÚ, mß telja lÝklegt, a­ ■eir taki af skari­ innan skamms. Brezkir jafna­armenn fordŠma sameiginlega landb˙na­arstefnu Evrˇpusambandsins, af ■vÝ a­ h˙n er ˇhagkvŠm og einnig ˇrÚttlßt, franskir ekki. Ůa­ segir sitt.

Ůingflokki rep˙blikana Ý BandarÝkjunum, eins og hann er n˙ innrÚtta­ur, vir­ist mega ra­a Ý D-flokk. Ůa­ er af, sem ß­ur var: ■ar Ý flokki berjast menn n˙ margir hverjir gegn frjßlsum vi­skiptum innan lands og ˙t ß vi­ og ganga ˇtrau­ir erinda sÚrhagsmunahˇpa bŠ­i leynt og ljˇst, ■ar ß me­al eru tˇkbaksbŠndur og byssuvinir – ßn ■ess a­ blikna. Evrˇpskir bŠndaflokkar eiga einnig heima Ý D-flokki, og einnig r˙ssneskir komm˙nistar og ■jˇ­ernissinnar, og hvergi annars sta­ar. Ůennan lista mŠtti hafa miklu lengri. Ůessir flokkar eiga ■a­ yfirleitt sameiginlegt, ■ˇtt ■eir sÚu a­ s÷nnu ˇlÝkir a­ řmsu ÷­ru leyti, a­ ■eir gŠta ■r÷ngra sÚrhagsmuna ■vert ß almannahag og kŠra sig ■vÝ Ý reyndinni kollˇtta um hagkvŠmni og rÚttlŠti nema ■ß handa fßum ˙tv÷ldum.

 

Or­ eru til alls fyrst

Um ■essa flokkun ■arf a­ s÷nnu a­ hafa řmsa fyrirvara, til dŠmis ■ann, a­ stjˇrnmßlaflokkar, einkum stˇrir flokkar, hřsa yfirleitt margvÝsleg sjˇnarmi­. Einstakir menn Ý einum og sama flokki geta ■vÝ lent Ý ˇlÝkum hˇlfum Ý t÷flunni. Stefnuskrß flokksins er i­ulega svo lo­in, a­ ˇlÝkir flokksmenn geta skipa­ flokki sÝnum Ý ˇlÝk hˇlf eftir ■vÝ, hvernig ■eir kjˇsa a­ t˙lka stefnulřsinguna.

Af ■essu mß ■ˇ helzt ekki ßlykta sem svo, a­ kjˇsendur eigi a­ dŠma flokka og menn af ath÷fn ■eirra eing÷ngu, ekki or­um. Nei, mßli­ er a­eins flˇknara en svo. Eigum vi­ a­ lasta Hannes Hafstein fyrir ■a­, a­ hann lÚt ranglßta kosningal÷ggj÷f vi­gangast ß heimastjˇrnarßrunum? Ekki finnst mÚr ■a­. Vi­ eigum heldur a­ lofa hann fyrir a­ hafa ■ˇ a­ minnsta kosti kve­i­ upp ˙r um hŠtturnar, sem fylgja miklu misvŠgi atkvŠ­isrÚttar eftir b˙setu. Kjarni mßlsins er sß, a­ stjˇrnmßla■rˇun lands rŠ­st af řmsu ÷­ru en ßsetningi einstakra landstjˇrnenda. Hannes Hafstein rÚ­ ■essu ekki einn, en hann ■ag­i samt ekki. Or­in voru mikilvŠgari en ath÷fnin. Stjˇrnmßlaforusta Jˇns Sigur­ssonar fˇlst ekki heldur Ý ■vÝ, sem hann ger­i, enda var ■a­ Ý rauninni ekki miki­, ßstand landsins bau­ ekki upp ß ■a­ – heldur Ý ■vÝ, sem hann sag­i. Ůa­ skipti sk÷pum.

Ein spurning a­ lokum: voru Jˇn Sigur­sson og Hannes Hafstein hŠgri menn e­a vinstri menn? Spurningin er au­vita­ ˙t Ý h÷tt. Hins vegar vir­ist mega skipa ■eim vafningalaust Ý A-flokk Ý t÷flunni a­ ofan, ■vÝ a­ ■eir b÷r­ust bß­ir fyrir hagkvŠmni og rÚttlŠti, hvor me­ sÝnu lagi, einkum Jˇn forseti.

 

VÝsbending, 26. maÝ 2000.


Til baka