Frakkland

Ůa­ er meginreglan Ý efnahagslÝfi ■jˇ­a, a­ ■Šr uppskera eins og ■Šr sß. Ír hagv÷xtur Ý Austur-AsÝu sÝ­an 1965 hefur stundum veri­ kenndur vi­ kraftaverk, en s˙ lÝking ß ekki alls kostar vel vi­, ■vÝ a­ engan ■arf a­ undra ß uppganginum ■ar austur frß: hann er nßnast bein aflei­ing skynsamlegrar hagstjˇrnar og heppilegs hagskipulags Ý a­alatri­um. Ůeir, sem s÷g­u: ,,Ekkert a­ ˇttast!”, ■egar fjßrmßlakreppan skall ß ■ar eystra sumari­ 1997, reyndust hafa ß rÚttu a­ standa, enda er hagv÷xturinn Ý AsÝu kominn aftur Ý fyrra horf vÝ­ast hvar. St÷­nun e­a jafnvel beinlÝnis afturf÷r Ý efnahagslÝfi margra AfrÝkurÝkja er me­ lÝku lagi bein aflei­ing lÚlegrar hagstjˇrnar og ˇheilbrig­s hagskipulags allar g÷tur frß sjßlfstŠ­ist÷ku AfrÝkulandanna um og eftir 1960. Ůa­ ß ■ˇ vi­ um bŠ­i AsÝu og AfrÝku ekki sÝ­ur en ÷nnur l÷nd og ßlfur, a­ hagv÷xtur til langs tÝma liti­ rŠ­st ekki eing÷ngu af hagstjˇrn og hagskipulagi, ■vÝ a­ margt anna­ getur rß­i­ miklu um efnahags■rˇunina. En ■etta tvennt, hagstjˇrn og hagskipulag, getur ■ˇ skipt sk÷pum og gerir ■a­ vÝ­a um ver÷ldina.

Rß­gßta?

Og svo eru ÷nnur l÷nd, ■ar sem efnahagslÝfi­ gengur vel e­a vir­ist a­ minnsta kosti ganga vel langtÝmum saman ■rßtt fyrir řmsa galla ß hagstjˇrn og hagstjˇrnarfari. Eitt ■essara landa er Frakkland, fimmta rÝkasta land heimsins mŠlt Ý ■jˇ­arframlei­slu (ß eftir BandarÝkjunum, Japan, Ůřzkalandi og Bretlandi; Bretar eru nřb˙nir a­ skjˇta Fr÷kkum aftur fyrir sig). Velgengi Frakka ß efnahagssvi­inu er řmsum hagfrŠ­ingum rß­gßta Ý ljˇsi ■ess, a­ hagstjˇrn Ý Frakklandi hefur veri­ ßbˇtavant a­ řmsu leyti, a­ ■vÝ er virzt hefur. Hverju sŠtir ■a­?

En fyrst ■etta: hva­ er til marks um slaka hagstjˇrn Ý Frakklandi? DŠmunum hÚr ß eftir er Štla­ a­ breg­a birtu ß ■a­, og ver­ur stikla­ ß stˇru.

Fr÷kkum hefur ekki tekizt a­ vinna bug ß atvinnuleysinu, sem hefur leiki­ ß bilinu 10-12% af mannafla sÝ­an ß ßrunum upp ˙r 1980. Ůeir hafa ■rßskallazt vi­ ÷llum till÷gum um sveigjanlegra vinnumarka­sskipulag, sem hef­i dregi­ ˙r atvinnuleysi, eins og raun var­ ß til dŠmis ß Bretlandi handan vi­ Ermarsundi­, svo a­ atvinnuleysi­ ■ar er n˙ helmingi minna en Ý Frakklandi (6% ß Bretlandi ß mˇti 10% Ý Frakklandi). Bretar leyf­u gengi pundsins auk ■ess a­ sÝga verulega gagnvart ■řzka markinu ß sÝnum tÝma, ß me­an Frakkar rÝghÚldu Ý fast gengi frankans, sem torvelda­i a­ sÝnu leyti ,,barßttuna” gegn atvinnuleysi. En ■a­ var Ý rauninni engin barßtta, ■vÝ a­ franska stjˇrnin ger­i nŠr ekkert til a­ draga ˙r atvinnuleysi.

Ůanga­ til fyrir sk÷mmu, a­ stjˇrnin ßkva­ gegn rß­um flestra mßlsmetandi hagfrŠ­inga innan lands og utan a­ ,,deila vinnunni” me­ ■vÝ a­ stytta vinnuvikuna ˙r 40 stundum Ý 35 a­ ˇbreyttu kaupi, svo a­ atvinnuleysingjar gŠtu ■ß fyllt sk÷r­in. Ůessi ßkv÷r­un ßtti litlu fylgi a­ fagna me­al hagfrŠ­inga af tveim h÷fu­ßstŠ­um. ═ fyrsta lagi hvÝlir h˙n ß ■eirri vafas÷mu hugmynd, a­ vinna sÚ f÷st stŠr­, ■annig a­ stytting vinnutÝma hvers og eins skapi st÷rf handa atvinnuleysingjum. En vinnan er ekki f÷st stŠr­: h˙n getur ■anizt ˙t e­a dregizt saman eftir a­stŠ­um. ═ ÷­ru lagi leggur stytting vinnuvikunnar a­ ˇbreyttu kaupi kostna­arauka ß fyrirtŠkin, ■vÝ a­ n˙ ■urfa ■au ekki a­eins a­ grei­a ■eim starfsm÷nnum, sem fyrir voru, s÷mu laun fyrir minni vinnu en ß­ur, heldur einnig bŠta nřjum starfsm÷nnum ß launaskrß.

Sem sagt: ■etta virtist vera uppskrift a­ almennri kostna­arhŠkkun, sem hlyti eins og Švinlega a­ lei­a til aukins atvinnuleysis, aukinnar ver­bˇlgu e­a hvors tveggja Ý senn. Ůetta var­ ■ˇ ekki. Ůvert ß mˇti hefur atvinnuleysi minnka­ lÝtils hßttar ßn aukinnar ver­bˇlgu. Fylgjendur vinnuvikustyttingarinnar hrˇsa sigri.

Hva­ ger­ist raunverulega? H÷f­u hagfrŠ­ingarnir ß r÷ngu a­ standa? Ekki held Úg ■a­. Ůa­, sem ger­ist, var, a­ tŠknibyltingin og me­fylgjandi uppsveifla Ý heimsb˙skapnum sÝ­ustu ßr rei­ yfir Frakkland ekki sÝ­ur en ÷nnur l÷nd og hreif ■a­ me­ sÚr ■rßtt fyrir hagstjˇrnarmist÷kin. Frakkar h÷f­u heppnina me­ sÚr. Vi­ ■etta bŠtist, a­ me­ ■vÝ a­ stytta vinnuvikuna reyndist hŠgt a­ la­a verklř­sfÚl÷g til ■ess a­ fara sÚr hŠgar en ella Ý kaupkr÷fum. Af bß­um ■essum ßstŠ­um hefur launakostna­ur Ý Frakklandi ekki aukizt umfram framlei­ni, sÝ­an vinnuvikan var stytt.

HagkvŠmni hefur aldrei veri­ sett Ý ÷ndvegi ß vettvangi franskra stjˇrnmßla. Sameiginleg landb˙na­arstefna Evrˇpusambandsins, skilgeti­ afkvŠmi Frakka, er ˇrŠkur vottur ■ess. B˙verndarkostna­urinn, sem ■annig er lag­ur ß neytendur og skattgrei­endur innan Evrˇpusambandsins, er grÝ­arlegur. Frakkar eru ■ˇ sannarlega ekki eini s÷kudˇlgurinn. B˙verndarkostna­ur OECD-rÝkjanna Ý heild er meiri en nemur samanlag­ri ■jˇ­arframlei­slu AfrÝkulandanna sunnan Sahara. Flestir Frakkar vita ekki af ■essu, af ■vÝ a­ innlendir fj÷lmi­lar fjalla helzt ekki um mßli­. Og franska stjˇrnin er ekki til vi­tals um a­ lÚtta ■essari ■ungu byr­i af fˇlkinu Ý ßlfunni, ß me­an til a­ mynda Bretar telji ■a­ l÷ngu tÝmabŠrt. Ëbreytt landb˙na­arstefna Sambandsins torveldar mj÷g ˙tvÝkkun ■ess til austurs, sem er brřnasta verkefni Sambandsins n˙.

VerndarfÝkn Frakka er ekki bundin vi­ bŠndur. Ůa­ eru til dŠmis ekki nema nokkur ßr sÝ­an franska stjˇrnin ßkva­ a­ hefta innflutning ß myndbandstŠkjum me­ ■vÝ a­ hleypa ■eim inn Ý landi­ ß a­eins einum sta­ (einhvers sta­ar ß vesturstr÷ndinni, ef Úg man rÚtt). Ůetta var gert til a­ ,,spara gjaldeyri” – kannast nokkur vi­ ■a­? Innflutningsh÷ft af ■essu tagi voru afl÷g­ Ý Evrˇpu sk÷mmu eftir 1950, en samt gripu Frakkar til slÝkra rß­a l÷ngu eftir 1980 ßn ■ess a­ blikna. En n˙ geta ■eir ■a­ ekki lengur vegna a­ildar sinnar a­ Evrˇpusambandinu.

Eitt enn: rÝkisafskipti af efnahagslÝfinu eru meiri Ý Frakklandi en vÝ­ast hvar annars sta­ar Ý Evrˇpu. StŠrsta bÝlaverksmi­jan (Renault) er til a­ mynda Ý rÝkiseign, ■ˇtt rÝki­ sÚ a­ vÝsu nřlega b˙i­ a­ minnka eignarhlut sinn ni­ur Ý 44%. Aldrei myndi ■a­ hvarfla a­ BandarÝkjam÷nnum, Jap÷num e­a SvÝum a­ lßta rÝki­ framlei­a bÝla.

HÚr er ■ˇ ekki allt sem sřnist. Einst÷k dŠmi um skort ß vir­ingu fyrir gˇ­ri hagstjˇrn og heppilegri verkaskiptingu rÝkis og einstaklingsframtaks breyta ■vÝ ekki, a­ Frakkar b˙a vi­ ˇskora­ vi­skiptafrelsi og frjßlsan marka­sb˙skap, ■egar ß heildina er liti­. A­ řmsu leyti hefur fr÷nsk hagstjˇrn veri­ til fyrirmyndar: Frakkar hafa til dŠmis ekki skirrzt vi­ a­ veita se­labanka sÝnum auki­ sjßlfstŠ­i gagnvart ÷­rum stjˇrnnv÷ldum. Ůa­ mß ■vÝ segja hi­ sama um hagstjˇrn Ý Frakklandi og var einu sinni sagt um tˇnlist Wagners: ,,It is better than it sounds.”

Heppni, or­ og ath÷fn

HÚr hefur veri­ tŠpt ß tveim tr˙legum ßstŠ­um ■ess, a­ efnahagur Frakklands stendur me­ allmiklum blˇma, ■ˇtt margir hagfrŠ­ingar telji hagstjˇrn og hagstjˇrnarfari a­ řmsu leyti ßbˇtavant Ý landinu. Ínnur ßstŠ­an er einfaldlega heppni. Hin er s˙, a­ efnahagsstefnan er ÷nnur Ý or­i en ß bor­i. Hvorugt er einsdŠmi.

Vi­ ■etta mß ef til vill bŠta einni skřringu enn, ■ˇtt erfitt sÚ a­ henda rei­ur ß henni til fulls. Frakkar eru rÚttilega stoltir af menningu sinni, landi og s÷gu. Menningin – minnismerkin, maturinn, vÝni­, s÷ngurinn – leggur nŠstum ßrei­anlega mikilvŠgan skerf til efnahagslÝfsins um landi­. Menningin ß til a­ mynda mikinn ■ßtt Ý ■vÝ a­ la­a mikinn fj÷lda fer­amanna til landsins ßri­ um kring (70 milljˇnir fer­amanna ßri­ 1998, sem er heimsmet, ß mˇti 48 milljˇnum ß Spßni, 46 milljˇnum Ý BandarÝkjunum og 35 milljˇnum ß ═talÝu, en ■au ■rj˙ l÷nd skipa anna­, ■ri­ja og fjˇr­a sŠti­ ß listanum yfir mestu fer­amannal÷nd heimsins). Og ekki eiga Frakkar ■a­ ß hŠttu a­ missa unga fˇlki­ burt vegna fßsinnis ß heimaslˇ­um.

Ůa­ er ■vÝ umhugsunarefni handa okkur ═slendingum, hvernig n˙ vŠri umhorfs ß Vestfj÷r­um og annars sta­ar um ═sland, ef Jˇni Sigur­ssyni forseta hef­i or­i­ a­ ˇsk sinni um a­ leyfa Fr÷kkum a­ stofna og starfrŠkja fiskvinnslust÷­ vi­ Dřrafj÷r­ um mi­ja 19. ÷ld. Ůß vŠri tr˙lega blˇmleg bygg­ n˙ ß Vestfj÷r­um, og Ůingeyri hÚti ÷­ru nafni Litla ParÝs.

VÝsbending, 14. j˙lÝ 2000.


Til baka