Frišur į vörumarkaši

Hįtķš frelsarans er aš hefjast. Jólin eru frišarhįtķš, og frelsis. Vķšsungnasti jólasįlmur Ķslendinga – Heims um ból eftir Sveinbjörn Egilsson – fjallar um frelsun mannanna, frelsisins lind, frumglęši ljóssins og friš į jöršu. Sįlmaskįldiš skildi, aš frišur śtheimtir frelsi og öfugt. Žannig eiga skįldin aš vera. Ófrišur kallar į ófrelsi.

Skošum mįliš betur, og byrjum į vinnumarkaši. Hann er ekki aš fullu frjįls į Ķslandi og ekki heldur ķ żmsum nįlęgum löndum. Žżzkaland er ķ lęgš og heldur allri Evrópu nišri af žeirri höfušįstęšu, aš vinnumarkašur landsins er ķ višjum. Atvinnuleysiš ķ Žżzkalandi leikur nś į bilinu 10%-11% af mannaflanum: žaš er of mikiš. Žżzkir hagfręšingar og ašrir hafa lengi rįšiš rķkisstjórn landsins aš létta żmsum hömlum af vinnumarkaši, svo aš hann verši sveigjanlegri og geti fengiš aš starfa ķ friši lķkt og ašrir markašir og atvinnuleysiš minnki, en stjórnin hefur hikaš. Vandinn er margžęttur. Lögbundnar hömlur į uppsagnir jafngilda lögbošnu atvinnuleysi, žvķ aš žęr slęva vilja vinnuveitenda til aš rįša til sķn fólk: menn vilja helzt ekki rįša fólk ķ vinnu, nema žeir séu frjįlsir aš žvķ aš reka žaš aftur, einkum ungt fólk, ef ķ haršbakkann slęr. Lögbošin lįgmarkslaun og framgangsrķkar kaupkröfur voldugra verklżšsfélaga hneigjast til aš żta ófaglęršu utanfélagsfólki śt af vinnumarkašinum. Of langdręgar atvinnuleysisbętur hneigjast til aš sljóvga eftirsókn atvinnulausra eftir vinnu. Viš žurfum ekki aš glķma viš žennan vanda hér į Fróni nema aš litlu leyti, en hann brennur heitt į Žjóšverjum og öšrum. Stjórnvöld žar standa ašgeršarlaus frammi fyrir vandanum – ekki rįšžrota, heldur ašgeršarlaus – af ótta viš andstöšu žeirra, sem standa dyggan vörš um óbreytt įstand.

Vinnumarkašurinn hér heima er aš żmsu leyti sveigjanlegri en į meginlandi Evrópu, enda er atvinnuleysi hér miklu minna en žar. En hann er ekki aš fullu frjįls: landlęgur ófrišur į vinnumarkaši vitnar um žaš. Kennarar hefšu varla fariš ķ langt verkfall į frjįlsum vinnumarkaši. Nei, žeir hefšu trślega samiš ķ friši og spekt viš marga, dreifša vinnuveitendur vķšs vegar um landiš. Alžjóšlegar samanburšartölur sżna, aš Ķslendingar tapa fleiri vinnudögum vegna vinnudeilna en nokkurt annaš išnrķki. Įrin 1992-2001 töpušu Ķslendingar aš jafnaši 564 vinnudögum į įri į hverja žśsund starfsmenn vegna vinnudeilna. Evrópusambandslöndin töpušu til višmišunar 64 vinnudögum į įri į hverja žśsund starfsmenn vegna vinnudeilna og Bandarķkin 48. Gamla ófrišarbęliš, Bretland, er bśiš aš stilla til frišar: žar tapašist žessi sömu įr ekki nema 21 vinnudagur į įri į hverja žśsund starfsmenn ķ įtökum um kaup og kjör. Svo er fyrir aš žakka breyttri vinnulöggjöf, sem rķkisstjórn Margrétar Thatcher barši ķ gegn į sķnum tķma. Žżzka talan er enn lęgri: žar töpušust į sama tķma ašeins nķu vinnudagar į įri į hverja žśsund starfsmenn vegna vinnudeilna. Ófrišur um kaup og kjör er žvķ ekki órękur fylgifiskur markašsfirringar ķ vinnumįlum, heldur ašeins einn žįttur af mörgum, sem mįli skipta.

Hvaš žarf žį til aš stilla til frišar į vinnumarkaši? Žaš getum viš séš meš žvķ aš skyggnast um į vörumarkaši. Ófrišur į vörumarkaši er óžekkt fyrirbęri vegna žess, aš vörumarkašurinn er ķ grófum drįttum frjįls. Žar semja žśsundir – nei, milljónir! – manna um verš og magn og gęši, og śr veršur fjölbreytt flóra, žar sem allir finna eitthvaš viš sitt hęfi og flestir eru įnęgšir. Žegar vörumarkašurinn fjarlęgist žessa fyrirmynd og einokun eša fįkeppni ógnar frjįlsri samkeppni, žį er frišinum ógnaš. Žetta höfum viš fengiš aš sjį og heyra hér heima undangengin misseri. Forsętisrįšherrann okkar fyrrverandi fór ekki ķ strķš viš kaupmanninn į horninu, heldur viš stórkaupmenn og stórbankastjóra – og tapaši, žvķ aš stórkaupmenn Ķslands og stórbankastjórar tryggja landsmönnum bersżnilega meiri og betri žjónustu viš lęgra verši en var ķ boši, žegar rķkiš rak bankana millilišalaust og lagši fleiri hömlur į vörukaup og višskipti en žaš gerir nś. Fįkeppnin į vörumarkaši og lįnsfjįrmarkaši um žessar mundir er ekki meiri en svo į Ķslandi, žegar öllu er į botninn hvolft. Og žannig žyrfti vinnumarkašurinn helzt einnig aš vera, žvķ aš žį yrši įstandiš žar frišvęnlegra til langs tķma litiš. Frišur borgar sig.

Fréttablašiš, 23. desember 2004.


Til baka