Glępagengiskenningin

Gengi gjaldmišla sveiflast upp og nišur į gjaldeyrismörkušum. Til žess liggja tvęr höfušįstęšur. Önnur įstęšan er sś, aš menn braska gjarnan meš gjaldeyri lķkt og žeir braska meš góšmįlma og veršbréf, en ekki meš ferskan fisk. Munurinn er sį, aš gjaldeyrir, góšmįlmar og veršbréf hafa geymslužol langt umfram fisk. Menn get keypt gjaldeyri, žegar žeir halda, aš hann sé ódżr, og geymt hann til aš selja hann aftur sķšar, žegar hann hefur hękkaš ķ verši. Menn greinir jafnan į um, hvort gjaldmišill er žessa stundina of hįtt metinn eša of lįgt. Žaš er ešlilegt. Įgreiningur um gengi er aflvaki spįkaupmennskunnar: žeir selja, sem eiga von į lękkun, hinir kaupa. Spįkaupmenn fylgja stundum hverjir öšrum lķkt og ķ blindni. Hjaršhegšun žeirra żtir undir gengissveiflur. Veršbréf, gull og silfur lśta sama lögmįli, en ekki nżveiddur fiskur, žvķ hann geymist ekki nema ķ nokkra daga. Hin höfušįstęšan til gengissveiflna er sś, aš gengi orkar į śtflutning og innflutning og įhrifin lįta stundum bķša eftir sér. Tafirnar geta leitt til žess, aš fljótandi gengi sveiflast żmist upp eša nišur ķ kringum einhvers konar langtķmajafnvęgi, sem erfitt getur reynzt aš stašsetja einmitt vegna öldugangsins. Žess vegna auk annars fįst yfirleitt hvorki bankamenn né varkįrir hagfręšingar utan bankanna til aš slį neinu föstu um žaš, hvert gengi gjaldmišla eigi aš réttu lagi aš vera. Žetta į viš um gengi krónunnar nś ekki sķšur en um gengi annarra flotmynta į żmsum tķmum. Sumum žjóšum tekst langtķmum saman aš halda gengi gjaldmišla sinna żmist undir eša yfir ešlilegu marki. Sum lönd eru lįggengislönd, til dęmis Kķna. Kķnverjar festa gengi jśansins (įsjóna Maós prżšir alla peningsešla žar austur frį) undir réttu marki, svo aš śtflutningur eykst hratt frį įri til įrs. Ķ krafti lįgs gengis bśa Kķnverjar viš umtalsveršan afgang į višskiptum viš śtlönd, og višskiptažjóšir žeirra, svo sem Bandarķkjamenn, bśa viš samsvarandi višskiptahalla. Žegar bandarķskir stjórnarerindrekar bišja kķnversk yfirvöld aš hękka gengi jśansins til aš örva śtflutning į bandarķskum varningi til Kķna, svara Kķnverjar aš bragši: Lękkiš žiš heldur gengi dollarans. Žetta er ein skżringin į lįgu gengi dollarans undangengin įr. Önnur lönd eru hįgengislönd. Sum žeirra bśa viš hįtt gengi vegna žess, aš žau bśa svo ķ haginn handa śtflutningsatvinnuvegum, aš innstreymi gjaldeyristekna ķ skiptum fyrir śtflutning į vörum og žjónustu višheldur hįu gengi. Önnur lönd eru hįgengislönd vegna žess, aš žau laša til sķn erlent fé til framkvęmda og annarra fjįrfestinga. Enn önnur lönd bśa viš hįtt gengi af žvķ, aš žeim hefur mistekizt aš halda veršbólgu ķ skefjum, og veršbólga heima fyrir umfram veršbólgu ķ helztu višskiptalöndum hękkar raungengiš meš tķmanum. Ašrar skżringar į landlęgri hįgengisbjögun eru innflutningshöft og śtflutningsstyrkir, eins og ég hef oft įšur lżst į žessum staš og vķšar. Allar žessar skżringar liggja aš baki hįu gengi ķslenzku krónunnar aftur ķ tķmann. Hįtt gengi fellur aš endingu. Gengisfall krónunnar var óhjįkvęmilegt og ęskilegt, žar eš of hįtt gengi kallar į of mikla skuldasöfnun ķ erlendri mynt og bitnar į śtflutningi og varanlegum hagvexti. Skuldir ķslenzkra fyrirtękja, heimila og banka eru of miklar og kalla į leišréttingu, sem getur reynzt sįrsaukafull. Gengisfalliš dregur śr skuldasöfnuninni, en žaš žyngir jafnframt greišslubyršina af eldri skuldum. Ég varaši viš žvķ strax voriš 1999 (sjį Framtķšin er annaš land, bls. 113-118) og oft eftir žaš, aš gjaldeyrisforši Sešlabankans vęri of rżr, en žvķ kalli var ekki sinnt fyrr en 2006 og aftur nś. Digur forši sendir spįkaupmönnum og öšrum skżr skilaboš um festu ķ gengismįlum, žótt gengiš fljóti. Gjaldeyrisforšann į žó ekki aš nota til aš halda gengi krónunnar of hįu. Foršann į aš nota til aš draga śr óešlilegum gengissveiflum. Gengisfall krónunnar aš undanförnu veršur ekki helzt rakiš til erlendra samsęrismanna, svo sem Sešlabankinn gefur ķ skyn. Samsęriskenningin hljómar ekki vel śr munni sešlabankastjóra, sem reyndi fyrir fįeinum įrum sem forsętisrįšherra aš hrinda af staš įhlaupi į Kaupžing meš žvķ aš taka žašan śt sparifé sitt ķ beinni śtsendingu (til aš mótmęla sjįlfteknum launum bankastjóranna!). Takist ekki aš rįša raunhęfa bót į lausafjįrkreppu bankanna, getur fariš svo, aš gengiš lękki um tķma nišur fyrir ešlilegt mark. Slķkt hefur gerzt ķ öšrum löndum. Žį žyrfti aš vera hęgt aš grķpa til gjaldeyrisforšans, sem Sešlabankinn vanrękti aš byggja upp og leitar nś leiša til aš efla. Og žį kęmi sér vel aš hafa sżnt įrvekni einnig ķ rķkisfjįrmįlum og rekiš rķkisbśskapinn meš miklum afgangi ķ uppsveiflunni. Žį žyrfti rķkiš ekki aš taka lįn nś til aš efla gjaldeyrisforšann.

Fréttablašiš, 10. aprķl 2008.


Til baka