Laun heimsins

Vinnulaun stjˇrnenda řmissa stˇrfyrirtŠkja hafa hŠkka­ mj÷g undangengin ßr, langt umfram laun annarra starfsmanna yfirleitt. Ůessi bylgja vir­ist hafa risi­ Ý BandarÝkjunum upp ˙r 1980, eftir a­ Ronald Reagan var kj÷rinn forseti landsins, og borizt ■a­an til Evrˇpu og hinga­ heim.

Sko­um t÷lurnar, svo a­ ekkert fari ß milli mßla. ┴ri­ 1981 voru me­allaun tÝu tekjuhŠstu forstjˇra BandarÝkjanna um 23 milljˇnir krˇna ß mßnu­i. TŠpum tuttugu ßrum sÝ­ar, 2000, voru me­allaun tÝu tekjuhŠstu forstjˇranna komin upp fyrir milljar­ ß mßnu­i, me­ frÝ­indum og ÷llu. ┴ sama tÝma hŠkku­u me­allaun ˇbreyttra starfsmanna a­eins lÝtils hßttar a­ raungildi. Hvernig gat ■etta gerzt? Ůa­ blasir vi­. Ůessi stjarnfrŠ­ilega launahŠkkun ľ 4300% ß 20 ßrum ľ ß sÚr a­ sjßlfs÷g­u enga sto­ Ý auknum afk÷stum forstjˇranna. Stjˇrnir fyrirtŠkjanna hlˇ­u undir forstjˇrana me­ ■vÝ a­ hlunnfara a­ra hluthafa.

GrŠ­gin tekur v÷ldin

Breytt andr˙msloft Ý stjˇrnmßlalÝfi BandarÝkjanna eftir 1980 kann a­ hafa undirb˙i­ jar­veginn fyrir valdat÷ku grŠ­ginnar. Reagan forseti og flokkur hans bßru stˇrfyrirtŠki og forrÚttindahˇpa ß h÷ndum sÚr. Stjˇrnendum řmsum hefur ■vÝ e.t.v. virzt, a­ ■eim vŠru allir vegir fŠrir. Nřli­nir atbur­ir vitna um, a­ vandinn hefur ßgerzt: fj÷ldi forstjˇra hefur veri­ dreginn fyrir dˇm vegna meints misferlis ľ sumir ■eirra, t.d. forstjˇri orkufyrirtŠkisins Enron, eru e­a voru einkavinir Bush forseta. Og forsetinn sjßlfur? Hann vir­ist lifa og hrŠrast Ý sßlufÚlagsskap vi­ einkavini sÝna ľ menn, sem hafa au­gazt ß samb÷ndum fyrst og fremst, ekki fyrir eigin ver­leika e­a ˙tsjˇnarsemi. Hann au­ga­ist ■annig sjßlfur, og einnig Cheney varaforseti. Menn, sem hafa maka­ krˇkinn Ý sk˙maskotum atvinnulÝfsins ßn ■ess a­ ■urfa nokkru sinni a­ dřfa hendinni Ý kalt vatn, koma ˇor­i ß marka­sb˙skap og frjßlsa samkeppni.

SambŠrilegrar tilhneigingar til mikillar launahŠkkunar handa stjˇrnendum stˇrfyrirtŠkja hefur or­i­ vart hÚr heima undangengin ßr, svo sem Frjßls verslun rekur Ý ■aula ßr hvert me­ ■vÝ a­ birta upplřsingar um mßna­arlaun manna upp ˙r skattskrß. Ůar kemur fram, a­ řmsir forstjˇrar hÚr og a­rir ■iggja laun upp ß milljˇn ß mßnu­i e­a meira, sumir jafnvel tvŠr e­a ■rjßr e­a fjˇrar, ßn ■ess a­ sÚ­ ver­i, a­ marka­sforsendur b˙i a­ baki svo hßum launum. Ekki ver­ur heldur sÚ­, a­ afk÷st og ßrangur sumra ■essara manna rÚttlŠti launin, sem ■eim eru greidd ß kostna­ hluthafa og vi­skiptavina, enda ■ˇtt řmsir a­rir stjˇrnendur Ýslenzkra fyrirtŠkja sÚu launanna ver­ir af samkeppnisßstŠ­um.

┌ttro­nir vasar

Fyrrum forstjˇri EimskipafÚlags ═slands gekk ˙t ˙r fyrirtŠkinu me­ r÷skar tv÷ hundru­ milljˇnir krˇna upp ß vasann skv. upplřsingum ß vef Kauphallarinnar, en fyrir ■ß fjßrhŠ­ seldi hann hlutabrÚf sÝn Ý fÚlaginu fyrir sk÷mmu. Svipa­ ger­ist Ý VßtryggingafÚlagi ═slands. Jafnvel rÝkisfyrirtŠki hafa gert vi­ menn starfslokasamninga upp ß tugi milljˇna krˇna, ßn ■ess a­ nokkrar sřnilegar samkeppnisßstŠ­ur hafi kn˙i­ ß um svo rÝflegar grei­slur. StŠrsti banki landsins, Kaup■ing-B˙na­arbanki, hefur or­i­ ber a­ ■vÝ a­ hla­a svo ˇtŠpilega undir yfirstjˇrnendur bankans, a­ jafnvel rÝkisstjˇrninni var brug­i­, enda ■ˇtt ■a­ ■yki ekki lengur tilt÷kumßl ß ═slandi, a­ menn au­gist ßn ■ess a­ hafa til ■ess unni­. Ůa­ var m.a. fyrrverandi rß­herra og se­labankastjˇri, sem ger­i kauprÚttarsamninginn umdeilda fyrir h÷nd bankans.

Ůessi ■rˇun er einn angi ■eirrar si­aveiklunar, sem hefur marka­ Ýslenzkt samfÚlag Ý auknum mŠli undangengin ßr. Einhverjum kann a­ vir­ast, a­ einkavŠ­ing og aukin samkeppni hafi dregi­ ˙r si­vendni Ý vi­skiptalÝfinu. Hitt vir­ist ■ˇ ekki sÝ­ur sennilegt, a­ řmis frßvik frß frjßlsri og heilbrig­ri samkeppni og ÷nnur undanbr÷g­ eigi hlut a­ mßli. Einmitt ■annig au­gu­ust fßvaldar R˙sslands, fßeinir menn, sem tˇkst a­ slß eign sinni ß řmis au­Švi landsins ß ÷rsk÷mmum tÝma. HÚr heima hafa stjˇrnv÷ld stu­la­ a­ svipa­ri ■rˇun me­ ˇkeypis ˙thlutun aflaheimilda, sem eiga ■ˇ a­ heita sameign ■jˇ­arinnar skv. l÷gum. ┌r ■vÝ a­ rÝkisvaldi­ hefur stunda­ fjßrflutninga frß rÚttum eigendum til ˙tvegsmanna Ý stˇrum stÝl Ý blˇra vi­ heilbrig­an marka­sb˙skap, ■arf ■a­ e.t.v. ekki a­ koma neinum ß ˇvart, a­ stjˇrnendum řmissa fyrirtŠkja finnist ■eir me­ lÝku lagi geta flutt fÚ milli manna eftir vild. Eftir h÷f­inu dansa limirnir.

Hvers vegna skyldi venjulegt fˇlk kŠra sig um a­ efla atvinnurekstur me­ ■vÝ a­ eiga hlutabrÚf Ý fyrirtŠkjum, ■egar stjˇrnendur hlutafÚlaga hafa hva­ eftir anna­ or­i­ uppvÝsir a­ ■vÝ a­ tro­a ˙t vasana hver ß ÷­rum ß kostna­ hluthafa?

FrÚttabla­i­, 27. nˇvember 2003.


Til baka