Vi­skipti og frelsi

Ritdˇmur eftir Gu­mund Hei­ar FrÝmannsson

BĂKUR

FrŠ­irit

S═đUSTU FORVÍđ

eftir Ůorvald Gylfason. Hßskˇla˙tgßfan, ReykjavÝk, 1995, 237 bls.

 

ŮORVALDUR Gylfason er ˇtr˙legur ÷fgama­ur: Hann tr˙ir ■vÝ a­ marka­ur efnahagslegra samskipta manna og stofnana eigi a­ vera frjßls; og hann meinar ■a­. Ůa­ Štti ekki a­ koma neinum ß ˇvart ■ˇtt menn kveinki sÚr undan slÝkum ˇsk÷pum. Ůa­ er nefnilega fremur fßtÝtt a­ menn geri sÚr grein fyrir ■vÝ hve kenningin um frjßlsan marka­ er Ý raun rˇttŠk, ef ■eir taka hana alvarlega. Ůa­ ß ekki vi­ um Ůorvald, sem er prˇfessor Ý hagfrŠ­i vi­ Hßskˇla ═slands. Hann er rei­ub˙inn a­ beita hugmyndafrŠ­i frjßls marka­ar ß Ýslenzkt samfÚlag og kemst oft a­ ˇ■Šgilegum ni­urst÷­um. Svo finnst honum engin go­gß a­ fari­ sÚ eftir ■essum ni­urst÷­um vi­ stjˇrn efnahagsmßla. Fur­ar nokkurn ■ˇtt ■etta ja­ri vi­ dˇnaskap Ý fÝnum selskap?

ŮvÝ er ■etta nefnt hÚr Ý upphafi a­ bˇk Ůorvaldar, SÝ­ustu forv÷­, hefur valdi­ nokkrum titringi me­al sumra embŠttismanna og bankamanna, sÚrstaklega Ý Se­labanka ═slands. Lesendur ■essa bla­s hafa or­i­ ■essa varir og s÷mulei­is hafa hlustendur RÝkis˙tvarpsins geta­ hlusta­ ß r÷krŠ­ur, e­a amk. sko­anaskipti, um eitt og anna­ sem Ý bˇkinni er sagt. Ůa­ sem vir­ist hafa valdi­ mestu fja­rafoki eru tvŠr sta­hŠfingar Ůorvaldar um Se­labankann: Annars vegar a­ hann hafi aldrei Ý s÷gu sinni veri­ eins hallur undir stjˇrnmßlahagsmuni og n˙ og hins vegar a­ bankinn hafi brug­izt ■vÝ hlutverki a­ vara stjˇrnmßlamenn og almenning vi­ vegna sjˇ­asukks sem hafi haft Ý f÷r me­ sÚr tap ß um 50 millj÷r­um krˇna frß 1987.

 

╔g sÚ ekkert a­ ■vÝ a­ gagnrřni ß řmsar mikilvŠgustu stofnanir rÝkisins sÚ hv÷ss og markviss, jafnvel ■ˇtt h˙n sÚ kannski ÷gn ˇsanngj÷rn. Eitt af ■vÝ sem skÝn Ý gegnum mßlflutning Ůorvaldar er a­ embŠttismenn beri ßbyrg­ og ■eir sÚu ■vÝ undir s÷mu s÷k seldir og stjˇrnmßlamenn og ver­i a­ teljast jafn gjald■rota og sumir ■eirra, ■egar svo ber undir. Au­vita­ hljˇta stjˇrnmßlamenn a­ sŠta ßbyrg­ ß ger­um sÝnum, en ■a­ er ekkert ˙t Ý blßinn a­ lÝta svo ß a­ embŠttismenn geri ■a­ lÝka. Ůeir eru nefnilega ekki bara strengjabr˙­ur stjˇrnmßlamanna heldur geta ■eir vel haft frumkvŠ­i a­ řmsu innan ■eirra marka sem ■eim eru sett. Ůa­ ■ř­ir enga breytingu ß hlutverki ■eirra e­a breytingu ß tengslum ■eirra vi­ stjˇrnmßlamenn. Ůa­ ■ř­ir einungis a­ hlutverk ■eirra felur Ý sÚr vÝ­tŠkari ßbyrg­ en venja hefur veri­ a­ telja. Ůetta hefur ekki ■ß aflei­ingu a­ embŠttismenn eigi a­ vinna fyrir opnum tj÷ldum eins og Ůorvaldur řjar a­, en ■a­ gŠti gert ■ß sřnilegri.

 

Anna­ atri­i sem vert er a­ hafa Ý huga vegna ■essa er a­ ■a­ er a­ gerast ■essi ßrin a­ innan Hßskˇla ═slands eru a­ mˇtast sko­anir ß hagfrŠ­i og hagstjˇrn sem ganga nokku­ ß skj÷n vi­ ■a­ sem vi­teki­ er innan stjˇrnkerfisins. Ůa­ mß ■vÝ b˙ast vi­ ßframhaldandi n˙ningi ß milli hagfrŠ­inga innan Hßskˇla ═slands og a­ila innan stjˇrnkerfisins. Um ■etta er ekkert nema gott eitt a­ segja. FrŠ­imenn innan Hßskˇla ═slands og annars sta­ar eiga a­ vera rei­ub˙nir a­ hugsa hverja hugsun til enda ßn tillits til vi­tekinna sko­ana Ý samfÚlaginu umhverfis ■ß og ßn tillits ■eirra mˇtu­u hagsmuna sem střra samfÚlaginu. Ůa­ er amk. ljˇst a­ Ůorvaldur Gylfason sinnir ■essari skyldu sinni af samvizkusemi.

═ ■essari nřjustu bˇk Ůorvaldar er a­ finna umtalsvert safn ritger­a sem hafa birzt ß margvÝslegum vettvangi. ŮŠr eru flestar ˙r ■essu bla­i og ■eim vikubl÷­um sem sprotti­ hafa upp fyrir Ýslenzka fjßrmßlamarka­inn og ˙r FjßrmßlatÝ­indum. ŮŠr eru allar ■annig a­ engum Štti a­ vera ofraun a­ lesa ■Šr sÚr til skilnings, jafnvel ■Šr sem eru frŠ­ilegastar eins og grein um b˙verndarstefnuna Ý Evrˇpubandalaginu. StÝllinn ß ÷llum greinunum er skřr og einfaldur og nokku­ andstuttur enda liggur h÷fundinum řmislegt ß hjarta og honum liggur ß.

 

Fyrsti hluti bˇkarinnar nefnist Vi­skipti og velfer­ og fjallar a­ mestu um řmisleg mein Ý Ýslenzkum ■jˇ­arb˙skap en ■ar er lÝka sagt frß velgengni ═ra Ý efnahagsmßlum. ═ ÷­rum hlutanum, sem ber heiti­ ┴byrg­, er greint frß hruni fŠreysks efnahagslÝfs, ßbyrg­ embŠttismanna og Ýslenzka sjˇ­asukkinu. ═ ■ri­ja hluta bˇkarinnar er grafizt fyrir rŠtur efnahagsvanda Nor­urlandanna, liti­ til hagvaxtarundursins Ý AsÝu og sagt frß nokkrum lÝfseigum lygis÷gum um okkur sjßlf. Fjˇr­i og stŠrsti hluti bˇkarinnar nefnist Umskipti og er ■ar greint frß ■eim breytingum sem veri­ hafa a­ gerast Ý Austur-Evrˇpu, b˙verndarstefnu EB og ═sland og EB. SÝ­asta ritger­in heitir sÝ­ustu forv÷­ og ■ar horfir h÷fundur ß ═sland Ý n˙tÝ­ og framtÝ­.

 

Ůa­ er fjalla­ um m÷rg mßl og flˇkin Ý ■essari bˇk en ■a­ Štti samt ekki a­ vefjast fyrir neinum a­ skilja ■Šr r÷ksemdir og sjˇnarmi­ sem hÚr eru ß fer­inni. H÷fundur liggur ekki ß meiningu sinni en Úg get ekki betur sÚ­ en a­ hann hafi r÷ksemdir fyrir flestu sem Ý bˇkinni er sagt. Eins og Ý fyrri bˇkum sÝnum hamrar Ůorvaldur ß ■vÝ a­ afskiptaleysi stjˇrnmßlamanna af efnahagslÝfinu sÚ h÷fu­dygg­. En ■a­ ber kannski meira ß ■vÝ n˙ en ß­ur a­ hann sko­i Ýslenzkt efnahagslÝf Ý ljˇsi reynslu Austur-Evrˇpu, enda hefur hann bersřnilega hugsa­ vandlega um vanda Austur- Evrˇpu og velgengni Austur-AsÝu. Hann breg­ur oft og tÝ­um mj÷g sk÷rpu ljˇsi ß venjur og vi­horf ß ═slandi. Ůa­ nŠgir a­ nefna tv÷ dŠmi: RÝkisbankana og landb˙na­arstefnuna. Ůa­ hlřtur a­ vera von allra frjßlslyndra manna a­ ■au sjˇnarmi­ sem bo­u­ eru Ý ■essari bˇk eigi grei­a lei­ a­ valdsm÷nnum sem fyrst.

 

Ůorvaldur Gylfason er eins og Sˇkrates: Hann er broddfluga ß Ýslenzka stjˇrnkerfinu, vekur athygli ß ˇ■Šgilegum sta­reyndum um Ýslenzkt efnahagslÝf og stjˇrnmßl og krefst ■ess a­ breytingar ver­i ger­ar. Ůa­ ■ř­ir ekki endilega a­ hann hafi rÚtt fyrir sÚr um alla hluti, en hann hefur rÚtt fyrir sÚr um of marga hluti til ■ess a­ ■a­ sÚ okkur l÷ndum hans hollt.

 

Morgunbla­i­, 3. aprÝl 1996.


Til baka