Er gengiš rétt?

Gengi krónunnar hefur lękkaš talsvert sķšan fyrir įri, um 20% gagnvart Bandarķkjadollaranum og rösklega 10% gagnvart evrunni. Gengiš er samt enn of hįtt aš minni hyggju. Hįgengisvandinn, sem hefur veriš landlęgur hér um langt įrabil, er óleystur enn, žótt hann sé minni nś en įšur, žar eš gengiš hefur lękkaš. Til žessarar nišurstöšu liggja aš minnsta kosti fimm höfušįstęšur, sem vert er aš reifa nś, žvķ aš talsvert ber enn į žeirri skošun, aš gengi krónunnar sé nokkurn veginn rétt skrįš. Ég tel sem sagt, aš žessi skošun sé röng. Hér eru rökin.

1

Śtflutningur Ķslendinga į vörum og žjónustu hefur stašiš ķ staš eša žvķ sem nęst mišaš viš landsframleišslu sķšan męlingar hófust – žaš er sķšan 1870. Žetta er óešlilegt og raunar nęr óžekkt ķ öšrum išnrķkjum, žvķ aš eitt höfušeinkenni išnvęšingar 20. aldar var vöxtur erlendra višskipta langt umfram innlend umsvif ķ krafti aukins athafnafrelsis og ę greišari višskipta. Hęgur vöxtur śtflutnings į sér ęvinlega sömu höfušskżringu, žótt ašrir žęttir geti aš vķsu lagzt į sömu sveif: raungengi gjaldmišilsins er of hįtt og bitnar į śtflutningi. Žetta er ,,hollenzka veikin” ķ hnotskurn, en hśn tekur einnig į sig żmsar ašrar myndir. Eitt einkenni hennar er slęgur śtflutningur fjįrmagns, žaš er lķtil erlend fjįrfesting. Žetta į einnig viš um Ķsland: žaš er ekki fyrr en į allra sķšustu įrum, aš bólaš hefur į erlendri fjįrfestingu hér heima fyrir alvöru, enda var žaš beinlķnis stefna stjórnvalda fram aš žvķ aš bęgja erlendu fjįrmagni frį landinu. Eitt einkenniš enn er sterk staša nįttśruaušlindaśtgeršar, sem fęr ókeypis hrįefni upp ķ hendurnar og hefur leišandi įhrif į launamyndun og smitar śt frį sér ķ gegnum mišstżrša kjarasamninga yfir ķ ašra atvinnuvegi, sem eiga erfitt meš aš keppa viš śtgeršina um vinnuafl. Meš lķku lagi getur śtgeršin boriš hęrri vexti en ašrir atvinnuvegir, og eykur žaš enn į sambśšarvanda sjįvarśtvegs og annarra atvinnuvega hér heima. Afleišingin er minni og einhęfari śtflutningur en ella hefši oršiš og minni hagvöxtur til langs tķma litiš. Žaš er engin tilviljun, aš hįtękniśtflutningur nam ašeins 6% af heildarśtflutningi okkar Ķslendinga įriš 1999. Žetta er aš vķsu aukning frį fyrri tķš (hlutfalliš var ašeins um 1% fyrir fįeinum įrum), en kjarni mįlsins er samt žessi: žetta er aukning śr sama og engu upp ķ nęstum ekki neitt.

2

Erlendar skuldir žjóšarinnar hafa aukizt miklu meira mišaš viš landsframleišslu en heilbrigt eša heppilegt getur talizt, śr žvķ aš lįnsfénu var ekki betur variš en raun varš į. Hlutfall erlendra langtķmaskulda jókst śr 50% af landsframleišslu ķ įrslok 1997 upp ķ 86% ķ įrslok 2000. Žetta er ekki skammtķmahnykkur, heldur įframhald langtķmažróunar, sem hófst įrin eftir 1970, en žaš įr var skuldahlutfalliš 25%. Hrein staša žjóšarbśsins, ž.e. erlendar eignir umfram erlendar skuldir, hefur versnaš aš sama skapi aš undanförnu: hśn męldist -46% af landsframleišslu ķ įrslok 1997 og -66% ķ įrslok 2000 og mun fara hrķšversnandi nęstu įr samkvęmt framreikningi Žjóšhagsstofnunar, jafnvel žótt gengi krónunnar falli ekki meira en oršiš er. Kerfislęgur višskiptahalli og mešfylgjandi skuldasöfnun ķ śtlöndum įn fullnęgjandi eignamyndunar til mótvęgis eru oftast nęr órękur vottur um of hįtt raungengi. Hallinn nś er aš vķsu annars ešlis en įšur, žvķ aš nś er žaš einkageirinn, sem safnar skuldum, ekki rķkiš. Hallinn gerir eigi aš sķšur kröfu um auknar śtflutningstekjur ķ framtķšinni, svo aš hęgt sé aš standa skil į skuldunum.

3

Ķslendingar hafa bśiš viš meiri veršbólgu aš jafnaši en allar ašrar OECD-žjóšir nema Tyrkir sķšan 1950. Veršbólgu fylgir ęvinlega tilhneiging til of hįs raungengis, svo lengi sem nafngengi gjaldmišilsins jafnar ekki įn tafar metin milli innlends og erlends veršlags. Įstęšan er einföld. Gerum rįš fyrir, aš vķsitala raungengis sé 100 ķ įrsbyrjun og aš veršbólgan sé 10% yfir įriš og engin annars stašar ķ heiminum, žannig aš raungengiš hękkar žį smįtt og smįtt upp ķ 100·1,1 = 110 ķ įrslok. Gerum ennfremur rįš fyrir žvķ, aš nafngengiš lagist til fulls aš veršlagi meš eins įrs töf, svo aš raungengiš er žį aftur 100 viš upphaf nęsta įrs. Žetta žżšir, aš mešalgildi raungengisvķsitölunnar yfir įriš er (100 + 110)/2 = 105. Hugsum okkur nś, aš veršbólga aukist ķ 20% į įri, žannig aš raungengiš hękkar smįtt og smįtt ķ 100·1,2 = 120 ķ įrslok. Mešalgildi raungengisvķsitölunnar yfir įriš er nśna (100 + 120)/2 = 110. Žess vegna stendur raungengiš ķ beinu sambandi viš veršbólguna, svo lengi sem nafngengiš lagast ekki įn tafar og til fulls aš veršlagi. Žannig skekkir veršbólgan innviši atvinnulķfsins: hśn hękkar raungengiš og heldur aftur af śtflutningi, en żtir undir innflutning og skuldasöfnun ķ śtlöndum. Nś er veršbólgan aš vķsu miklu minni og stöšugri en įšur, žegar hśn męldist ķ tveggja stafa tölum, svo aš rykkirnir og skrykkirnir ķ raungengisžróuninni eru nś aš sama skapi minni en įšur.

4

Innflutningshindranir hękka raungengi upp fyrir ešlilegt mark. Žetta stafar af žvķ, aš innflutningstįlmar draga śr eftirspurn eftir erlendum gjaldeyri aš öšru jöfnu og lękka meš žvķ móti verš į gjaldeyri – hękka gengiš. Viš Ķslendingar vorum miklu lengur aš draga śr innflutningsvernd en ašrar žjóšir ķ nęsta nįgrenni og eigum reyndar ennžį talsvert langt ķ land. Bśverndarstefnan ber vitni. Bśverndin heldur innlendu matarverši langt yfir heimsmarkašsverši og hękkar raungengi krónunnar aš sama skapi.* Fįkeppni į innanlandsmarkaši leggst į sömu sveif. Žetta er samt ekki allt. Stušningur rķkisins viš śtflutning hękkar raungengi gjaldmišilsins į alveg sama hįtt og innflutningshindranir hękka raungengiš. Hvers vegna? Śtflutningsvernd eykur aš sķnu leyti framboš gjaldeyris og lękkar verš hans meš žvķ móti, svo aš gengiš hękkar. Žannig hefur stušningur rķkisins viš ķslenzkan sjįvarśtveg gegnum tķšina, leynt og ljóst, fyrst meš nęr sjįlfvirkri lįnafyrirgreišslu rķkisbankakerfisins og gengisfellingum eftir pöntun og nś meš ókeypis afhendingu veršmętra aflaheimilda, sem eru sameign žjóšarinnar samkvęmt lögum, stušlaš aš of hįu raungengi krónunnar og gerir žaš enn. Af žessu mį rįša rökin fyrir žeirri skošun, aš įlagning veišigjalds og žį um leiš afnįm rķkisverndar handa sjįvarśtvegi myndi fyrsta kastiš leiša til lękkunar raungengis, žótt fęra megi rök aš žvķ, aš raungengiš myndi sķšan hękka smįm saman aftur ķ skjóli aukinnar framleišni. Hvaš um žaš, beinn og óbeinn stušningur almannavaldsins viš forgangsatvinnuvegina til sjós og sveita į trślega talsveršan žįtt ķ žvķ, aš raungengi krónunnar hefur veriš of hįtt og er žaš enn. Viš getum nįlgazt sömu nišurstöšu śr annarri įtt. Įšur fyrr var gengisfalli frestaš meš beinni rķkisķhlutun (fyrst meš beinum styrkjum og bįtagjaldeyri meš afslętti, sķšan meš nišurgreiddum afuršalįnum og žar fram eftir götunum), svo aš mešalraungengi krónunnar var jafnan langt yfir ešlilegum mörkum og śtflutningur stóš ķ staš. Nś er gengisfallinu frestaš meš óheyrilegum vaxtamun, sem jafngildir žungum įlögum į atvinnulķfiš, einkum žann hluta žess, sem žarf aš greiša öll ašföng sķn fullu verši, og meš erlendum lįntökum til aš fjįrmagna ķtrekuš inngrip Sešlabankans į gjaldeyrismarkaši, alltaf į einn veg, til aš forša krónunni frį frekara falli. Inntak gengisstefnunnar er žvķ ķ ašalatrišum óbreytt, žótt ašferšin sé önnur en įšur var. Hagkerfiš og hagstjórnin hafa aš sönnu breytzt til batnašar į żmsum svišum sķšustu įr, eftir žvķ sem markašsöflunum hefur veriš gefinn lausari taumur, en samt ekki nóg. Skakkir innvišir efnahagslķfsins halda įfram aš skekkja gengi krónunnar og einnig laun og vexti, enda žótt skekkjan ķ innvišunum hafi meš tķmanum tekiš į sig nżja mynd.

5

Skammtķmaskuldir žjóšarbśsins hafa aukizt hröšum skrefum aš undanförnu. Įrin 1990-1993 nįmu žessar skuldir lęgri fjįrhęš en gjaldeyrisforši Sešlabankans, svo sem vera ber, en sķšan hafa žęr aukizt til muna og nįmu ķ įrslok 2000 nęr žreföldum gjaldeyrisforšanum. Žaš er óvišunandi, žvķ aš gjaldeyrisforšinn žarf į hverjum tķma aš duga fyrir skyndilegri endurgreišslu skammtķmaskulda, ef į žyrfti aš halda. Žetta er vištekin višmišun ķ öšrum löndum. Žegar skammtķmaskuldir eru langt umfram gjaldeyrisforšann nokkur įr ķ röš, žį geta spįkaupmenn ef til vill įlyktaš sem svo, aš žeim sé óhętt aš gera įhlaup į foršann, śr žvķ aš žaš er ekki til gjaldeyrir ķ landinu til aš verja krónuna falli. Nżjar rannsóknir į fjįrmįlaskellum um heiminn sżna, aš algengasti undanfari kreppu į fjįrmįlamarkaši og mešfylgjandi gengishruns er mikill višskiptahalli og miklar skammtķmaskuldir langt umfram gjaldeyrisforšann. Ör aukning skammtķmaskulda hér heima įsamt gjaldeyrisforša, sem dugir fyrir innflutningi į vörum og žjónustu ķ ašeins fimm eša sex vikur, er enn ein vķsbending um of hįtt gengi krónunnar. Allt ber žetta aš einum og sama brunni.

* * *

Ķsland er ekki eina hįgengislandiš ķ heiminum. Żmis önnur lönd eiga viš sama vanda aš strķša. Žau eru flest ķ Afrķku, Mišausturlöndum og Sušur-Amerķku. Hįgengiseinkennin eru yfirleitt svipuš og hér: veršbólga, višskiptahöft, fįkeppni og nįttśruaušlindagnęgš skekkja innvišina og hękka raungengiš, svo aš śtflutningur stašnar, erlendar skuldir hrannast upp – og gengiš fellur meš brauki og bramli viš og viš.

Setjum nś svo, aš viš Ķslendingar įkvešum aš ganga ķ Evrópusambandiš eftir nokkur įr og taka upp evruna. Žį rķšur į žvķ, aš raungengiš sé rétt, žegar evran leysir krónuna af hólmi. Af žessu mį auk annars rįša naušsyn žess aš halda veršbólgunni ķ skefjum, draga śr bśverndinni, efla samkeppni og hętta aš hygla sjįvarśtvegi į kostnaš annarra atvinnuvega og almennings. 


* Arnór Sighvatsson hagfręšingur ķ Sešlabanka Ķslands gerir žessum žętti prżšileg skil ķ grein sinni ,,Jafnvęgisraungengi krónunnar”, Fjįrmįlatķšindi, 2000, bls. 5-22.

Vķsbending, 16. marz 2001.


Til baka