Heilbrigši er hagstęrš

Heilbrigši skiptir sköpum fyrir velferš almennings um allan heim. Žetta į ekki bara viš um Afrķku, žar sem aušlęknandi hitabeltissjśkdómar eins og berklar og malarķa og margar ašrar pestir og plįgur, sumar illlęknandi eins og eyšni, drepa börn og fulloršna ķ žśsundatali meš hörmulegum afleišingum į hverjum einasta degi. Nei, heilbrigši skiptir einnig sköpum ķ okkar heimshluta, žar sem lķf fólksins og lķšan heldur įfram aš lengjast og batna jafnt og žétt, sumpart fyrir tilstilli lęknavķsindanna. Viš verjum ę meira fé til heilbrigšismįla eftir žvķ sem įrin lķša, og śtgjaldaglešin hefur boriš įrangur. Heilbrigšisśtgjöld ķ OECD-löndum nema vķša um 50 žśsund krónum į mįnuši į hverja fjögurra manna fjölskyldu, sums stašar meiru, og śtgjöld til menntamįla nema reyndar öšru eins. Af žessum śtlįtum öllum mį rįša mikilvęgi žessara tveggja mįlaflokka ķ mannfélagi nśtķmans.

En śtgjöld eru ótryggur męlikvarši į įrangur hvort sem er ķ heilbrigšismįlum eša menntamįlum, af žvķ aš śtgjöldin nżtast misvel. Hér žarf aš greina ašföng frį afuršum. Fjįrśtlįt eru ašföng til heilbrigšisžjónustu og almannafręšslu, en afuršin er heilbrigšisžjónustan sjįlf og fręšslan. Og afuršin skiptir höfušmįli, ekki ašföngin.

Tökum heilbrigšismįlin. Śtgjöld til žeirra hafa aukizt myndarlega sķšustu įr, svo aš Ķsland sómir sér nś vel ķ samanburši viš önnur OECD-lönd. Samkvęmt nżjum tölum frį OECD fyrir įriš 2000 verja Ķslendingar nęstmestu almannafé til heilbrigšismįla mišaš viš landsframleišslu į OECD-svęšinu; Žjóšverjar einir eru ofar į blaši. Ķslendingar verja į hinn bóginn sįralitlu einkafé til heilbrigšisžjónustu; žar erum viš nįlęgt botni. Til samanburšar verja Bandarķkjamenn nęstum žvķ jafnmiklu einkafé til heilbrigšisžjónustu og almannafé, og žeir veita į heildina litiš langmestu fé til heilbrigšismįla mišaš viš landsframleišslu į OECD-svęšinu. Žeir verja hvorki meira né minna en 120 žśsund krónum į mįnuši į hverja fjögurra manna fjölskyldu til heilbrigšismįla į móti 65 žśsund krónum hér heima. Munurinn er m.a. sį, aš Bandarķkjamenn stunda blandašan bśskap ķ heilbrigšismįlum: žeir halda śti dżru heilbrigšiskerfi fyrir rķkisins reikning, enda žótt heilbrigšistryggingum žar vestra sé aš vķsu mjög įbótavant, og žeir halda jafnframt śti fjölbreyttu og umfangsmiklu einkaheilbrigšiskerfi, svo aš kostir einkarekstrar og samkeppni fįi aš njóta sķn.

Svipušu mįli gegnir um Sviss: žar slaga einkaśtgjöld til heilbrigšismįla hįtt upp ķ rķkisśtgjöld ķ sama skyni. Ķ mörgum Evrópulöndum, žar į mešal Frakklandi, Hollandi og Žżzkalandi, nema einkaśtgjöld milli žrišjungs og fjóršungs af heildarśtgjöldum til heilbrigšismįla. Hér heima nema einkaśtgjöldin į hinn bóginn ašeins um sjöttungi heildarśtgjaldanna. Žarna munar miklu. Fleira hangir į spżtunni. Aš réttu lagi ętti heilbrigšisžjónusta aš kosta minna į Ķslandi en vķšast hvar ķ löndunum ķ kringum okkur, af žvķ aš aldurssamsetningin er önnur hér en žar. Hér er hlutfallslega meira af ungu fólki, svo aš heilbrigšisžjónustan ętti žį aš kosta okkur minna en ella eins og sakir standa (og menntamįlin męttu žį kosta meira).

Žrįtt fyrir mikil śtgjöld til heilbrigšismįla hér heima lķšur varla svo vika, aš ekki berist neyšarfréttir af fjįržröng heilbrigšisstofnana, žar sem sjśklingar žurfa aš bķša mįnušum saman eftir brżnum ašgeršum, ašrir žurfa aš liggja į göngum spķtalanna, žar eš sjśkrastofurnar eru yfirfullar, og enn ašrir eru sendir heim of snemma, aš žeim sjįlfum finnst og fjölskyldum žeirra, til aš losa sjśkrarżmi. Hverju sętir svo ómannśšlegt įstand allsnęgtažjóšfélagsins? Įstęšan er sś, sżnist mér, aš sķauknar fjįrveitingar til heilbrigšismįla nżtast ekki nógu vel, žar eš bśskaparlagiš ķ heilbrigšiskerfinu er ekki nógu hagkvęmt. Rekstur heilbrigšisžjónustunnar į aš żmsu leyti meira skylt viš mišstjórn en markašsbśskap. Žetta er ekki sérķslenzkur vandi, heldur samevrópskur, og hann veršur aš leysa. Ella er hętt viš žvķ, aš ófremdarįstand heilbrigšismįlanna verši varanlegt. Vandinn er ekki sį, aš rķkinu sé ofaukiš ķ heilbrigšiskerfinu, alls ekki. Almannavaldiš į aš lįta heilbrigšismįl til sķn taka og einnig menntamįl, enda er sį hįttur hafšur į um allan heim vegna žess, aš frjįls markašur er ófęr um aš veita almenningi višunandi heilbrigšisžjónustu og menntun į eigin spżtur. Žaš stafar af žvķ, aš heilbrigši og menntun eru öšrum žręši sameign: žaš er ekki einkamįl hvers og eins, hversu heilsufari hans og menntun er hįttaš, žvķ aš viš njótum žess öll ķ sameiningu aš bśa ķ samfélagi, žar sem hvort tveggja er ķ góšu lagi. Nei, vandinn er sį, aš almannavaldiš kann ekki nógu vel aš skipta verkum meš einkageiranum og žį ekki heldur aš leyfa frjįlsri veršmyndun į markaši aš fį aš njóta sķn, svo aš fjįrmunir heilbrigšiskerfisins nżtist sem bezt. Frjįls veršmyndun hjįlpar mönnum aš gera sér grein fyrir žvķ, hvaš hlutirnir kosta: til žess er hśn.

Bišraširnar ķ heilbrigšiskerfinu segja ķ rauninni allt, sem segja žarf um žetta mįl. Bišrašir eru alls stašar og ęvinlega fylgifiskur mišstżringar og ein birtingarmynd žeirrar óhagkvęmni, sem fylgir žvķ śrelta bśskaparlagi. Viš erum hętt aš stunda įętlunarbśskap ķ flestum greinum: viš erum hętt aš norpa ķ bišröšum fyrir utan bśšir og banka, eins og tķškašist hér um langt įrabil. Hagskipulag heilbrigšisžjónustunnar er eftirlegukind, žrjózkur arfur frį fyrri tķš, žvķ aš viš eigum eftir aš gera žaš, sem gera žarf til aš eyša žessum leifum mišstżringar og mešfylgjandi hugsunarhįttar ķ heilbrigšisgeiranum (og einnig ķ skólakerfinu, en lįtum žaš eiga sig aš sinni).

Lķfseigir fordómar gegn markašsbśskap og skyldar hugmyndir um algera sérstöšu heilbrigšisžjónustu ķ samfélaginu viršast eiga talsveršan žįtt ķ rķkjandi įstandi. Margir stjórnmįlamenn fórna höndum, žegar minnzt er į markašsbśskap į žeim vettvangi. Žeir segjast ekki mega til žess hugsa, aš fólk geti keypt sér lęknishjįlp į frjįlsum markaši – lęknishjįlp, sem Ķslendingar kaupa sér raunar ķ stórum stķl nś žegar bęši heima og erlendis. Žarna er į feršinni gömul og viršuleg jafnašarhugsjón, sem hefur snśizt upp ķ andhverfu sķna ķ allsnęgtažjóšfélagi nśtķmans, žvķ aš hvaša réttlęti er ķ žvķ aš skikka sįrkvališ fólk til aš bķša mįnušum saman eftir lęknishjįlp, sem žaš myndi fegiš greiša fyrir aš fį strax į frjįlsum markaši? Flestum finnst naušsynlegt, aš heilbrigšiskerfiš mismuni sjśklingum ekki eftir efnahag, um žaš sjónarmiš rķkir sįtt ķ samfélaginu, og til žess höfum viš heilbrigšistryggingar. Eigi aš sķšur žurfa menn aš hafa frelsi til aš kaupa sér heilbrigšisžjónustu aš vild eins og ašra vöru og žjónustu, žvķ aš įhugi manna og óskir beinast ķ ólķkar įttir. Žaš ber enga žörf til žess aš setja heilbrigšiskerfiš allt śr skoršum til aš nį ęskilegum jafnašarmarkmišum ķ heilbrigšismįlum. Lķfskjarajöfnuši, réttlęti og velferš stafar yfirhöfuš engin hętta af markašsbśskap, sé vel og hyggilega į mįlum haldiš, hvorki ķ heilbrigšismįlum né annars stašar. Öšru nęr: mišstżringu og mešfylgjandi sóun fylgir ęvinlega mikiš ranglęti. Velferšarrķkiš eins og viš žekkjum žaš vęri óhugsandi įn žeirrar hagkvęmni, sem blandašur markašsbśskapur einn getur tryggt.

Hvaš žarf žį aš gera til aš bęta įstandiš? Žaš žarf meiri og betri einkarekstur ķ heilbrigšisžjónustunni, einkarekstur eins og žann, sem žegar hefur rutt sér til rśms meš góšum įrangri undangengin įr viš hliš heilsugęzlu į vegum rķkisins. Žessari žróun fylgir aukin samkeppni, frjįlsari veršmyndun, nęmari kostnašarvitund bįšum megin boršs og mešfylgjandi ašhald aš kostnaši, fjölbreytni, sem kemur til móts viš ólķkar óskir og žarfir almennings, og žannig įfram. Heilbrigšisžjónusta er svo dżr, aš žaš er hęgt aš spara mikiš fé meš žvķ aš fara betur meš žaš fé, sem fyrir er. Žaš žarf ekki aš skera nišur, heldur skera upp – og gera žį um leiš upp viš gamlar hugmyndir um mišstjórn og mešfylgjandi forsjįrhyggju ķ heilbrigšismįlum. Ęskileg afskipti almannavaldsins mega ekki standa ķ vegi fyrir heilbrigšum markašsbśskap.

Lesbók Morgunblašsins, 19. október 2003.


Til baka