J÷fnu­ur, saga og stjˇrnmßl

Skipting au­s og tekna ß fyrri ÷ldum er hulin ■Úttri ■oku, ■vÝ a­ engar nothŠfar sta­t÷lur eru til um ˇj÷fnu­ milli manna ß fyrri tÝ­. Vi­ vitum, a­ himinn og haf skildu a­ lÝfskj÷r h÷f­ingja og ■rŠla til forna, en hversu mikill var munurinn? TÝfaldur? Hundra­faldur? Ů˙sundfaldur? Ůa­ er ekki vita­. Vi­ vitum, a­ h÷f­ingjar mi­alda bßrust sumir miki­ ß, al■ř­an lapti dau­ann ˙r skel, og bŠndur hÚldu hj˙um Ý vistarbandi fram undir aldamˇtin 1900. Vistarbandi­ ja­ra­i vi­ ■rŠlahald og lag­ist ekki af fyrr en eftir a­ a­rar ■jˇ­ir h÷f­u afnumi­ ■rŠlahald me­ l÷gum. FßtŠktin ■r˙ga­i ■jˇ­lÝfi­. En enginn veit, hversu mikill ˇj÷fnu­urinn var milli manna ß mi­÷ldum ß mŠlikvar­a n˙tÝmans. FßtŠkt og ˇj÷fnu­ur fyrri tÝ­ar voru a­aluppspretta nokkurra helztu fÚlagshreyfinga tuttugustu aldar, ■ar ß me­al verklř­shreyfingar og jafna­armannaflokka, sem hafa haft mikil ßhrif ß fÚlags■rˇun Evrˇpu og um allan heim. Ůa­ var a­ miklu leyti fyrir ■eirra tilverkna­, a­ Evrˇpul÷ndin bygg­u upp st÷ndug velfer­arrÝki ß ÷ldinni sem lei­, hvert eftir sÝnu h÷f­i. Markmi­i­ var a­ ˙trřma fßtŠkt og tryggja meiri j÷fnu­ milli ■egnanna en ß­ur haf­i tÝ­kazt. Ůetta tˇkst a­ miklu leyti innan ramma blanda­s marka­sb˙skapar. Ínnur i­nrÝki fylgdu fordŠmi Evrˇpulandanna, ■ar ß me­al BandarÝkin og Japan. ═ Japan rÝkir svipa­ur j÷fnu­ur tekna milli manna og Ý SvÝ■jˇ­. Japanar hafa reist sÚr brei­virkt, rÝkt og fri­sŠlt velfer­arrÝki fyrir samstilltan tilverkna­ einkafyrirtŠkja og almannavalds.

 

Nřlegar rannsˇknir ß ■rˇun tekjuskiptingar Ý BandarÝkjunum sřna, a­ ■ar drˇ saman me­ rÝkum og fßtŠkum frß 1930 til 1980. Stefna stjˇrnvalda vir­ist hafa rß­i­ miklu um ■essa ■rˇun. Demˇkratinn Franklin Roosevelt var kj÷rinn forseti landsins 1932. Kreppan mikla var ■ß nřskollin ß, og Roosevelt beitti sÚr fyrir kjarabˇtum handa mi­stÚttinni. Hann var hßstÚttarma­ur og uppskar ˇvild margra annarra hßstÚttarmanna, sem t÷ldu hann ekki sřna tilhlř­ilega stÚttvÝsi Ý st÷rfum sÝnum. ╔g fagna hatri ■eirra, sag­i Roosevelt og hÚlt sÝnu striki, og ■a­ ger­u eftirmenn hans ˙r bß­um flokkum. Paul Krugman prˇfessor rifja­i ■a­ upp Ý dßlki sÝnum Ý New York Times um daginn, hva­ rep˙blikaninn Dwight Eisenhower, forseti BandarÝkjanna 1953-1960, haf­i a­ segja um ■ß flokksbrŠ­ur sÝna, sem vildu rÝfa fÚlagsumbŠtur Roosevelts upp me­ rˇtum: Ůeir eru sßrafßir, og ■eir eru fÝfl, sag­i Eisenhower. SÝ­an 1980 hefur ˇj÷fnu­ur um landi­ aukizt til muna. Til marks um ■a­ mß hafa hlutdeild ■ess hundra­shluta mannfj÷ldans, sem mestar hefur tekjurnar, Ý ■jˇ­artekjum. Ůegar Roosevelt var­ forseti 1933, fÚll sj÷ttungur ■jˇ­artekna Ý skaut 1% ■jˇ­arinnar. Tekjuskiptingin jafna­ist svo me­ tÝmanum, a­ ßri­ 1980 fÚll tˇlfti partur ■jˇ­arteknanna Ý skaut 1% ■jˇ­arinnar. SÝ­an 1980 hefur dŠmi­ sn˙izt vi­, svo a­ ßri­ 2000 var aftur svo komi­, a­ sß hundra­shluti mannfj÷ldans, sem mestar haf­i tekjurnar, tˇk til sÝn sj÷ttunginn af ■jˇ­artekjum BandarÝkjanna. Bili­ hefur haldi­ ßfram a­ breikka. Hva­ hefur gerzt? Ůrjßr skřringar koma helzt til ßlita. ═ fyrsta lagi hafa tŠkniframfarir auki­ eftirspurn eftir vel menntu­u vinnuafli og breikka­ bili­ milli hßlaunafˇlks og lßglauna. ═ ÷­ru lagi hafa sÝaukin heimsvi­skipti veikt st÷­u řmiss launafˇlks, einkum lßglaunafˇlks, ■ar e­ m÷rg st÷rf hafa flutzt til Indlands og annarra landa, ■ar sem vinnulaun eru miklu lŠgri en vestra. ═ ■ri­ja lagi var Ronald Reagan kj÷rinn forseti BandarÝkjanna 1980, hann haf­i ß­ur veri­ demˇkrati Ý anda Roosevelts og skipti sÝ­an um sko­un og flokk og beitti sÚr Ý embŠtti fyrir verulegri lŠkkun skatta og ÷­rum lagabreytingum, sem drˇgu ˙r j÷fnunarßhrifum rÝkisb˙skaparins. George Bush, n˙verandi forseti og flokksbrˇ­ir Reagans, hefur gengi­ enn lengra ß ■essari braut me­ fulltingi ■ingsins, sem hefur loti­ stjˇrn rep˙blikana sÝ­an 1994. Fjˇr­a hvert bandarÝskt barn břr vi­ fßtŠkt samkvŠmt vi­teknum skilgreiningum ß mˇti tuttugasta hverju barni Ý SvÝ■jˇ­. Rep˙blik÷num er ■vÝ ekki einum um ■a­ a­ kenna, hversu ˇj÷fnu­ur hefur ßgerzt Ý BandarÝkjunum sÝ­an 1980, enda hefur ■rˇun tekjuskiptingar ß Bretlandi frß 1930 veri­ ß■ekk ■rˇuninni vestra. ١ er sß munurinn ß, a­ j÷fnu­ur tekna milli manna ß Bretlandi hefur sÝ­an 1965 veri­ mun meiri en Ý BandarÝkjunum. Um ═sland er engum haldbŠrum upplřsingum til a­ dreifa um tekjuskiptingu langt aftur Ý tÝmann. Brřnt er a­ bŠta ˙r ■vÝ.

 

FrÚttabla­i­, 24. ßg˙st 2006.


Til baka