Hva er til ra?

Fjrmlakreppan ti heimi hefur reynzt dpri og erfiari vifangs en flesta rai fyrir. febrar 2007 sagi Ben Bernanke, norinn selabankastjri Bandarkjanna, a efnahagslf landsins vri gu jafnvgi: „hvorki of heitt, me verblgu, n of kalt, me vaxandi atvinnuleysi.“ Nokkru sar byrjai a hrikta fjrmlakerfinu ar vestra og einnig Evrpu. Atvinnuleysi Bandarkjunum er n meira en a hefur veri ar san 1983. Hva kom fyrir? Hva er til ra? Forsagan skiptir mli. undan Ben Bernanke stri Alan Greenspan bandarska selabankanum fr 1987 til 2006. Greenspan naut mikils lits, enda var uppgangur efnahagslfinu flest rin, sem hann stri bankanum, og ltil verblga. Forvera hans, Paul Volcker, sem var selabankastjri 1979-87, hafi tekizt a sna verblguna niur me strngu ahaldi peningamlum. Atvinnuleysi fr um skei upp fyrir 10 prsent af mannaflanum, en full atvinna komst aftur feinum rum sar. Greenspan tk vi gu bi. Rkisstjrn Clintons forseta 1993-2001 fylgdi tiltlulega ahaldssamri stefnu fjrmlum rkisins og vatt ofan af hallarekstrinum, sem var arfleif fr stjrnart Reagans forseta 1981-89 og Bush eldra 1989-1993. N gerist rennt. egar Bush yngri tk vi Hvta hsinu af Clinton 2001, tk hann upp skattalkkunarstefnu Reagans og Bush eldra me fulltingi Greenspans. Fulltingi hans greiddi gtu skattalkkunarfrumvarpa forsetans gegnum ingi: ingmenn hljta sumir a hafa hugsa sem svo, a skattlkkunarform forsetans gtu varla gna stugleikanum efnahagslfinu, r v a selabankastjrinn var hlynntur eim. annan sta hafi Greenspan ur lagzt sveif me repbliknum ingi, svo a eim tkst a draga verulega r lgbonu eftirliti me bnkum og rum fjrmlastofnunum. rija lagi fylgdi Greenspan lgvaxtastefnu, sem tti undir lntkur flks og fyrirtkja n ess , a verblgan fri r bndum. Lgir skattar, lgir vextir og veikt fjrmlaeftirlit voru angar sama meii og blsu upp undirmlslnabluna, sem Greenspan s ekki stu til a bregast vi ea jafnvel til a athuga rtt fyrir trekaar vivaranir innan selabankans um astejandi httu. Greenspan stkk af skkvandi skipi, egar hann lt af strfum bankanum 2006. Hann hefur n bei forlts andvaraleysi snu og rngu stumati. Barack Obama forseti og rkisstjrn hans hafa kvei a rast gegn fjrmlakreppunni me eim rum, sem bezt ykja hafa duga vi svipaar kringumstur fyrri t, og reyna n a f rkisstjrnir annarra landa li me sr. Reynslan af kreppunni miklu 1929-39 talar skru mli, tt lku s saman a jafna. Atvinnuleysi Bandarkjunum er n um 8 prsent af mannaflanum, en var 25 prsent, egar verst lt kreppunni miklu – og a fyrir daga atvinnuleysistrygginga. Hvaa r hafa duga? fyrsta lagi arf a rva jarbskapinn me auknum tgjldum almannavaldsins og lgri skttum, enda tt hallarekstri fylgi auknar skuldir. etta var ekki reynt nema a litlu leyti kreppunni miklu og gaf brilega raun. Reynslan af rkishallarekstri stjrnar Roosevelts forseta kreppunni hefur leitt Obama forseta og rkisstjrn hans a eirri niurstu, a smskammtalkningin, sem var reynd, hefi skila meiri rangri, hefu skammtarnir veri strri. annan sta arf a auka peningamagn umfer. Verlag fr lkkandi kreppunni miklu, svo a raunvextir voru hir, tt nafnvextir vru nlgt nlli. Lkkandi verlag leiddi til ess, a heimilum og fyrirtkjum fannst borga sig a fresta tgjldum eins og hgt var. a borgai sig ekki a taka ln. Peningaprentun var tla a vinna gegn verhjnuninni og endurlfga lnamarkainn. rija lagi urfa rkisstjrnir margra landa senn a sna bkum saman um nausynleg bjargr, ar e kreppan ferast land r landi og bitnar ekki aeins inrkjum, heldur einnig runarlndum. etta kallar samrmdar agerir. Asulnd standa n frammi fyrir minnkandi eftirspurn eftir tflutningsvrum snum. Bandarkjamenn, Bretar, Japanar og Knverjar hafa sama skilning nausyn strtkra rvandi agera rkisfjrmlum og peningamlum, en Evrpusambandsrkin meginlandinu hika. au ttast aukna verblgu og skuldasfnun meira en atvinnubrest og samdrtt. au urfa a sj sig um hnd.

Frttablai, 19. marz 2009.


Til baka