1

HagkvŠmni og rÚttlŠti

 

1. Rau­ur ■rß­ur

HagkvŠmni og hagrŠ­ing eru rau­ur ■rß­ur Ý rannsˇknum hagfrŠ­inga ß a­skiljanlegum fyrirbŠrum efnahagslÝfsins. HagfrŠ­ingar halda ßfram a­ leita nřrrar ■ekkingar ß l÷gmßlum ■jˇ­arb˙skaparins og heimsb˙skaparins Ý heild ekki a­eins ■ekkingarinnar vegna, heldur lÝka Ý ■vÝ skyni a­ finna lei­ir til a­ efla hagkvŠmni Ý efnahagslÝfinu me­ řmiss konar hagrŠ­ingu. ┴hugi hagfrŠ­inga ß frjßlsum vi­skiptum innan lands og ˙t ß vi­ allar g÷tur sÝ­an ß d÷gum Adams Smith er ekki bundinn eing÷ngu vi­ a­dßun okkar ß fegur­ kenningarinnar um kosti vi­skiptafrelsis e­a vitneskjuna um nř l÷gmßl, sem okkur voru hulin ß­ur, heldur er okkur lÝka umhuga­ um hagnřtt gildi kenningarinnar. ┴hugi okkar ß frjßlsum vi­skiptum helgast me­al annars -- sumir myndu jafnvel segja fyrst og fremst -- af vitneskju okkar um ■a­, a­ vi­skiptafrelsi eykur almannahag.

Hi­ sama ß vi­ um flestar greinar n˙tÝmahagfrŠ­i. Rannsˇknir hagfrŠ­inga ß vettvangi rÝkisfjßrmßla ■jˇna ■eim tilgangi me­al annars a­ finna lei­ir til a­ koma skattheimtu rÝkis og sveitarfÚlaga fyrir ß hagkvŠman hßtt. Ver­bˇlgurannsˇknir helgast me­ sama hŠtti ekki a­eins af ßhuga okkar ß ver­bˇlgunni sjßlfri, heldur einnig af ßhuga okkar ß ßhrifum ver­bˇlgu ß a­rar stŠr­ir, ■ar ß me­al atvinnuleysi og hagv÷xt og almannahag um lei­. Rannsˇknir Ý ■rˇunarhagfrŠ­i beinast a­ miklu leyti a­ ■vÝ a­ leita lei­a til a­ leysa blßsnau­ar ■ri­jaheims■jˇ­ir ˙r fj÷trum fßtŠktar. Ůannig mŠtti lengi telja. ┴hugi okkar ß hagkvŠmni og hagrŠ­ingu sem ver­ugum vÝsindalegum vi­fangsefnum er me­ ÷­rum or­um nßtengdur umhyggju okkar fyrir almannahag. Hagnřtt gildi hagfrŠ­irannsˇkna er fˇlgi­ Ý ■essu fyrst og fremst.

 

2. RÚttlŠti

Sko­um ■etta betur. Hugsum okkur eitt andartak, a­ vi­ byggjum Ý samfÚlagi, ■ar sem leikreglur, l÷g e­a jafnvel stjˇrnarskrß kvŠ­u ß um ■a­, a­ allur hagur af betra b˙skaparlagi fÚlli fßmennum hˇpi Ý skaut. Hugsum okkur til einf÷ldunar, a­ ßvextir allrar hagrŠ­ingar rynnu ˇskiptir til ═meldu Marcos.

N˙ vaknar spurning: Hef­u hagfrŠ­ingar brennandi ßhuga ß a­ kanna kosti og galla frjßlsra og heilbrig­ra vi­skiptahßtta, ef vi­skiptahagurinn rynni allur til ═meldu? Hef­um vi­ mikinn hug ß a­ rannsaka hagrŠ­ingarkosti Ý rÝkisrekstri, ef forsetafr˙in fyrrverandi ß Filippseyjum fengi a­ hir­a ßvinninginn ˇskiptan? Hef­um vi­ hug ß a­ leita lei­a til a­ draga ˙r ver­bˇlgu og atvinnuleysi og efla hagv÷xt, ef ═melda ein nyti gˇ­s af ÷llu ■vÝ og a­rir ■yrftu a­ gera sÚr a­ gˇ­u ■ß mola, sem hrytu af bor­i hennar? Hef­um vi­ yfirh÷fu­ nokkurn ßhuga ß hagfrŠ­i vi­ ■essar kringumstŠ­ur? ╔g leyfi mÚr a­ efast um ■a­. Og Úg leyfi mÚr lÝka a­ efast um, a­ margir vildu leggja stund ß lŠknisfrŠ­irannsˇknir, ef allar framfarir Ý ■eim frŠ­um vŠru Štla­ar til ■ess eins a­ halda lÝfinu Ý ═meldu Marcos e­a yngja hana upp.

Ůessu einfalda dŠmi er Štla­ a­ skřra ■ß sko­un mÝna, a­ hagfrŠ­ingar geta ekki me­ gˇ­u mˇti leitt rÚttlŠtissjˇnarmi­ hjß sÚr undir ÷llum kringumstŠ­um. Vissulega er ■a­ rÚtt, a­ hagkvŠmni og hagrŠ­ing eru okkar Šr og křr og a­ vi­ getum allajafna stunda­ frŠ­i okkar ßn skÝrskotunar til hugmynda um rÚttlŠti og ranglŠti, ekki sÝ­ur en e­lis- og efnafrŠ­ingar til dŠmis. HagfrŠ­ingur ver­ur a­ gera skřran greinarmun ß sta­reyndum og stefnum. Hann ver­ur a­ haga rannsˇknum sÝnum og frŠ­ilegum mßlflutningi me­ ■eim hŠtti, a­ enginn geti leitt lÝkur a­ sko­unum hans ß stjˇrnmßlum e­a ■jˇ­mßlum almennt ß ■eim grundvelli. Me­ ■essu er samt ekki sagt, a­ rÚttlŠti og ranglŠti hljˇti alltaf og alls sta­ar a­ vera utan vi­ rannsˇknavettvang hagfrŠ­inga. Nei, ranglŠti getur veri­ svo nßtengt vi­fangsefnum hagfrŠ­inga og annarra fÚlagsvÝsindamanna og svo hrˇplegt, a­ vi­ getum ekki leitt ■a­ hjß okkur me­ gˇ­u mˇti -- allsendis ˇhß­ ■vÝ, hva­a sko­anir vi­ kunnum a­ hafa ß stjˇrnmßlum og ■jˇ­mßlum.

HagfrŠ­i er hlutlaus, e­a ß a­ minnsta kosti a­ vera ■a­ a­ minni hyggju, ekki sÝ­ur en til a­ mynda lŠknisfrŠ­i. En hagfrŠ­ingar hljˇta samt ekki sÝ­ur en lŠknar a­ gera tilteknar lßgmarkskr÷fur um rÚttlŠti, enda hef­u frŠ­i okkar harla lÝti­ hagnřtt gildi ella. HÚr er Úg au­vita­ ekki a­ gefa ■a­ Ý skyn, a­ hagfrŠ­ingar ■urfi a­ taka afst÷­u til hversdagslegra ßgreiningsefna Ý stjˇrnmßlum, ■ar sem einum ■ykir ■a­ ranglßtt, sem ÷­rum finnst rÚttlßtt. Nei, ÷­ru nŠr, hÚr ß Úg fyrst og fremst vi­ ■ess konar ■jˇ­fÚlagsmisrÚtti, sem er hafi­ yfir skynsamlegan ßgreining eins og Ý dŠminu af ═meldu Marcos a­ framan. HagfrŠ­ingur, sem kŠrir sig kollˇttan um ■ess hßttar ■jˇ­fÚlagsranglŠti, er ekki hlutlaus, heldur si­laus.

 

3. Ůrj˙ dŠmi

Ůessar vangaveltur vekja spurningar um ■a­, hvar m÷rkin liggi ß milli augljˇss og hrˇplegs ranglŠtis, sem er hafi­ yfir skynsamlegan ßgreining, og ranglŠtis, sem skynsamir og sanngjarnir menn lÝta ˇlÝkum augum. ╔g Štla mÚr ekki a­ reyna a­ draga ■au m÷rk hÚr, enda eru heimspekingar og si­frŠ­ingar miklu betur til ■ess fallnir. Ůessum bollaleggingum er fyrst og fremst Štla­ a­ skřra ■ß sko­un mÝna, hvers vegna hagfrŠ­ingar geta undir vissum kringumstŠ­um leyft sÚr a­ taka afst÷­u til rÚttlŠtis og ranglŠtis ßn ■ess a­ fara ˙t fyrir e­lilegan frŠ­avettvang sinn.

╔g fŠ til dŠmis ekki sÚ­, hvernig hŠgt er a­ fjalla rŠkilega um gengis- og vaxtastefnu Ýslenzkra stjˇrnvalda og aflei­ingar hennar fyrir ■jˇ­arb˙skap okkar gegnum tÝ­ina ßn ■ess a­ nefna ■a­ ■jˇ­fÚlagsranglŠti, sem ■essi stefna olli einkum ß­ur fyrr, ■egar fˇlki og fyrirtŠkjum var mismuna­ grˇflega Ý skjˇli sk÷mmtunar ß erlendum gjaldeyri og lßnsfÚ. ╔g lÝt lÝka svo ß, a­ enginn hagfrŠ­ingur geti fjalla­ af skynsemd og sanngirni um tilskipanab˙skap komm˙nistarÝkjanna fyrrverandi Ý Austur-Evrˇpu og h÷rmulegar aflei­ingar hans fyrir fˇlki­ Ý ■essum l÷ndum ßn ■ess a­ fjalla jafnframt um ■ß ofbo­slegu mismunun, sˇun og spillingu, sem eru ˇhjßkvŠmilegir fylgifiskar ■vÝlÝkra b˙skaparhßtta. Og Úg hef me­ svipu­u hugarfari ekki heldur tali­ mÚr fŠrt a­ fjalla um n˙verandi sjßvar˙tvegsstefnu Ýslenzkra stjˇrnvalda ßn ■ess a­ greina frß ■vÝ, a­ Úg tel ■essa stefnu ekki a­eins ˇhagkvŠma, heldur einnig ˇrÚttlßta, ■ˇtt Úg hafi a­ vÝsu lagt h÷fu­ßherzlu ß hagkvŠmnishli­ mßlsins hinga­ til ßn ■ess a­ reyna a­ gera rÚttlŠtishli­inni vi­hlÝtandi skil.

Hva­ um ■a­, ■essi ■rj˙ dŠmi eru hafin yfir skynsamlegan ßgreining Ý mÝnum huga. Enginn hagfrŠ­ingur, sem Úg ■ekki, er hlynntur ■eirri mismunun, sem felst Ý sk÷mmtun gjaldeyris, lßnsfjßr e­a vei­iheimilda, af rÚttlŠtisßstŠ­um. Ůeir hagfrŠ­ingar, sem verja e­a sty­ja n˙verandi sjßvar˙tvegsstefnu, vir­ast gera ■a­ af ■vÝ, a­ ■eir telja hana hagkvŠmari Ý einhverjum skilningi en a­rar fŠrar lei­ir a­ settu marki ■rßtt fyrir ■a­ ranglŠti, sem h˙n hefur Ý f÷r me­ sÚr. Ůeir vir­ast lÝta svo ß, a­ stefnubreyting sÚ ˇframkvŠmanleg Ý ljˇsi rÝkjandi styrkleikahlutfalla ß stjˇrnmßlavettvangi.

╔g er ß ÷­ru mßli. ╔g er ■eirrar sko­unar, a­ sala vei­ileyfa e­a ßlagning vei­igjalds Ý einhverri mynd ßsamt frjßlsum vi­skiptum me­ vei­iheimildir ß opnum og heilbrig­um marka­i vŠri bŠ­i hagkvŠmari og rÚttlßtari en n˙verandi skipan. ╔g tel, a­ nř sjßvar˙tvegsstefna sÚ nau­synlegur hlekkur Ý ■eirri hagstjˇrnarbˇt, sem vi­ ■urfum ß a­ halda Ý ■essu landi, ef vi­ eigum ekki a­ halda ßfram a­ dragast aftur ˙r ÷­rum Evrˇpu■jˇ­um ß nŠstu ßrum. ╔g spßi ■vÝ, a­ meiri hluti Al■ingis me­ fˇlki­ Ý landinu a­ bakhjarli muni komast a­ s÷mu ni­urst÷­u Ý fyllingu tÝmans.

 

4. RÝkisfjßrmßl

MikilvŠgasta hagkvŠmnisr÷ksemdin fyrir vei­igjaldi Ý mÝnum huga var­ar fjßrmßl rÝkisins og mikilvŠgi ■eirra Ý ■jˇ­arb˙skapnum. Stjˇrnv÷ldum ber sjßlfs÷g­ skylda til a­ gŠta řtrustu hagsřni Ý me­fer­ almannafjßr. Ůetta ß ekki a­eins vi­ um ˙tgjaldahli­ rÝkisfjßrmßlanna, heldur tekjuhli­ina lÝka. Stjˇrnv÷ldum ber a­ gŠta almannahags me­ ■vÝ a­ taka hagkvŠma skattheimtu fram yfir ˇhagkvŠma skattheimtu, hvenŠr sem ■ess er kostur. Ůetta er sÚrstaklega brřnt vi­ n˙verandi a­stŠ­ur hÚr heima. HÚr hefur halli ß b˙skap rÝkis og bygg­a Ý vÝ­um skilningi veri­ ein helzta uppspretta ver­bˇlgu, ˇhˇflegrar skuldas÷fnunar erlendis og me­fylgjandi ˇfremdarßstands Ý ■jˇ­arb˙skapnum Ý heild ßrum saman. Stjˇrnv÷ld hafa engu a­ sÝ­ur drřgt alvarlegar vanrŠkslusyndir Ý m÷rgum mikilvŠgum mßlum, til dŠmis Ý velfer­armßlum og Ý mennta- og menningarmßlum, eins og samanbur­ur ellilÝfeyris og kennaralauna hÚr ß landi vi­ lÝfeyri og laun annars sta­ar ß Nor­url÷ndum ber ˇrŠkt vitni um.

╔g eygi enga lei­ til ■ess a­ koma fjßrrei­um rÝkis og bygg­a Ý e­lilegt horf til framb˙­ar, draga varanlega ˙r ver­bˇlgu og erlendum skuldum og sn˙a v÷rn Ý sˇkn Ý ■eim mßlaflokkum, sem almannavaldi­ hefur vanrŠkt ß li­num ßrum, ßn ■ess a­ hagrŠ­a bŠ­i ˙tgjalda- og tekjumegin Ý rÝkisb˙skapnum Ý vÝ­um skilningi. HagrŠ­ingin ˙tgjaldamegin ß a­ felast Ý uppskur­i og skipulagsbreytingum fyrst og fremst Ý sta­ ■ess ˇhyggilega handahˇfsni­urskur­ar, sem n˙verandi rÝkisstjˇrn hefur rß­izt Ý. HagrŠ­ingin tekjumegin ß a­ felast Ý a­ rřma fyrir lŠkkun e­a jafnvel afnßmi tekjuskatts e­a fyrir lŠkkun vir­isaukaskatts me­ ßlagningu vei­igjalds Ý einhverri mynd vegna ■ess, a­ vei­igjald er eins og ÷nnur rentugj÷ld hagkvŠmasta tekju÷flunarlei­, sem almannavaldi­ ß v÷l ß. Yfirbur­ir vei­igjalds eru ■eir, a­ ■a­ hefur Šskileg hli­arßhrif ˇlÝkt flestum ÷­rum sk÷ttum og skyldum: vei­igjald dregur ˙r sˇkn ß mi­in, sem er Šskilegt, ■vÝ a­ fiskiskipaflotinn er allt of stˇr, en tekjuskattur og vir­isaukaskattur draga ˙r framlei­slu og atvinnu, ■ˇtt hvorugt sÚ gott. Ůessi r÷ksemd er ˇhß­ ■vÝ, hvort vei­igjaldi­ rynni til almennings Ý gegnum rÝkissjˇ­ e­a ekki.

N˙ kann einhver a­ spyrja, hvers vegna vi­ getum ekki vŠnzt ■ess a­ nß traustum t÷kum ß rÝkisfjßrmßlum okkar ßn vei­igjalds. Hefur ÷­rum ■jˇ­um ekki tekizt ■a­? Svari­ er nei, yfirleitt ekki. Flestar nßgranna■jˇ­ir okkar hafa veri­ ■jaka­ar řmist af ˇhˇflegri skattheimtu e­a ■ß rÝkishallarekstri og vaxandi skuldum. RÝkisb˙skapurinn er erfi­ur vi­fangs Ý n˙tÝmalř­rŠ­isrÝki, ■ar sem ÷flugir ■rřstihˇpar knřja Ý sÝfellu ß um aukin ˙tgj÷ld rÝkis og bygg­a til verkefna, sem Šttu a­ rÚttu lagi heima Ý h÷ndum einstaklinga og einkafyrirtŠkja. Ůennan ■rřsting ■urfa stjˇrnv÷ld a­ reyna a­ standast eftir fremsta megni. RÝkisstjˇrn, sem ß kost ß ■vÝ a­ afnema tekjuskatt og taka upp rentugjald Ý sta­inn a­ ÷­ru j÷fnu, hlřtur a­ sjß sÚr hag Ý a­ fara ■ß lei­ ß endanum.

 

5. Gengismßl

Ínnur mikilvŠg r÷ksemd fyrir vei­igjaldi var­ar stefnu stjˇrnvalda Ý gengismßlum. Hinga­ til hefur gengisskrßning krˇnunnar veri­ mi­u­ vi­ ■arfir og ˇskir sjßvar˙tvegsins a­ miklu leyti. Ůessi tilh÷gun hefur bitna­ ß ÷­rum atvinnuvegum, ■vÝ a­ sjßvar˙tvegurinn hefur ■ola­ og ■olir enn hŠrra raungengi en a­rar atvinnugreinar, sem eiga ekki kost ß ˇkeypis hrßefni eins og ˙tvegurinn. Ůess vegna hafa i­na­ur, verzlun og ■jˇnusta ßtt erfitt uppdrßttar hÚr ß landi, ■rßtt fyrir Ýtreka­ar yfirlřsingar stjˇrnvalda um nau­syn ■ess a­ renna fleiri sto­um undir atvinnulÝfi­ Ý landinu. Og ■ess vegna hefur veri­ ■rßlßtur halli ß vi­skiptum vi­ ˙tl÷nd ßrum saman, ■annig a­ hlutfall erlendra skulda af landsframlei­slu okkar ═slendinga er n˙ or­i­ hŠrra en Ý nokkru nßlŠgu landi. Ůessi gengisstefna hefur ■ar a­ auki stu­la­ a­ ■vÝ, a­ vi­ ═slendingar bindum mun meira vinnuafl og fjßrmagn vi­ ˇhagkvŠma matvŠlaframlei­slu en nokkur nßlŠg ■jˇ­.

┴lagning vei­igjalds skapar skilyr­i til a­ lagfŠra gengisskrßninguna, bŠ­i til a­ koma erlendum vi­skiptum Ý varanlegt jafnvŠgi og st÷­va skuldas÷fnun ■jˇ­arinnar Ý ˙tl÷ndum me­ ■vÝ mˇti og til a­ b˙a Ý haginn fyrir i­na­, verzlun og ■jˇnustu, sem yfirgnŠfandi hluti ■jˇ­arinnar hefur framfŠri sitt af. Ůa­ er a­ vÝsu rÚtt, a­ nau­synleg raungengislŠkkun Ý kj÷lfar vei­igjalds gŠti ßtt sÚr sta­ sjßlfkrafa Ý skjˇli aukinnar framlei­ni og lŠgri framlei­slukostna­ar, en mÚr vir­ist ■ˇ, a­ s˙ breyting gŠti teki­ langan tÝma og valdi­ verulegu framlei­slutjˇni ß me­an, ■ar e­ framlei­slukostna­ur fyrirtŠkja, einkum launakostna­ur, er yfirleitt tregur ni­ur ß vi­.

Mikill og ■rßlßtur halli ß vi­skiptum vi­ ˙tl÷nd n˙ og ßframhaldandi skuldas÷fnun ■jˇ­arinnar erlendis bera vitni um ■a­, a­ gengi krˇnunnar er enn of hßtt skrß­ eins og jafnan fyrr. Gengisfelling getur veri­ nau­synleg til a­ komast upp ˙r ■essu fari, en ■ß ■arf a­ gŠta ■ess mj÷g vandlega a­ fylgja henni eftir me­ nŠgilega ÷flugum a­haldsa­ger­um til mˇtvŠgis til a­ koma Ý veg fyrir hŠkkun ver­lags og kauplags Ý kj÷lfar gengisfalls. ╔g eygi enga lei­ til a­ koma ■essu Ý kring, eins og n˙ hßttar, nema me­ ■vÝ a­ leggja vei­igjald ß og nota tekjurnar af gjaldinu fyrsta kasti­ til a­ lŠkka vir­isaukaskatt til a­ halda ver­lagi og kauplagi Ý skefjum. Ůa­ vŠri hins vegar ˇ­s manns Š­i a­ fella gengi­ me­ gamla laginu vi­ n˙verandi a­stŠ­ur, ■a­ er ßn ÷flugs a­halds til mˇtvŠgis, ■vÝ a­ ■ß er nŠsta vÝst, a­ ver­bˇlgan fŠri aftur ß fulla fer­. Samband vei­igjalds og gengis er ■ess vegna tvÝ■Štt Ý mÝnum huga: gengisfelling er nau­synlegur li­ur Ý ■eirri skipulagsbreytingu, sem felst Ý ßlagningu vei­igjalds, og gjaldi­ er a­ sÝnu leyti forsenda ßrangursrÝkrar gengisbreytingar.

 

6. Evrˇpumßl

Svo er ein r÷ksemd enn, og h˙n var­ar samskipti okkar ═slendinga vi­ Evrˇpubandalagi­. N˙ bendir margt til ■ess, a­ vi­ ═slendingar ver­um einir Vestur-Evrˇpu■jˇ­a utan Evrˇpubandalagsins um e­a eftir mi­jan ■ennan ßratug, nema vi­ vendum okkar kvŠ­i Ý kross og ßkve­um a­ fylgja hinum Nor­urlanda■jˇ­unum inn Ý bandalagi­, eins og vi­ fylgdum ■eim inn Ý EFTA ß sÝnum tÝma og eins og vi­ fylgdum D÷num og Nor­m÷nnum inn Ý Atlantshafsbandalagi­ 1949. Finnar hafa n˙ ßkve­i­ a­ sŠkja um a­ild a­ Evrˇpubandalaginu. Ůeim eru skˇgar landsins miki­ hjartans mßl ekki sÝ­ur en okkur eru fiskimi­in umhverfis ═sland, en Finnar eru samt sta­rß­nir Ý a­ finna lausn ß ■eim vanda, sem kann a­ koma upp Ý sambandi vi­ hugsanlegan a­gang annarra bandalags■jˇ­a a­ finnsku skˇglendi Ý almenningseign. Finnum hrřs hugur vi­ ■vÝ a­ hafna utan Evrˇpubandalagsins einir ßsamt ═slendingum, me­al annars Ý ljˇsi ■ess a­ varnarsamstarf Evrˇpubandalags■jˇ­anna mun vŠntanlega leysa Atlantshafsbandalagi­ af hˇlmi smßm saman. Ůessu Šttum vi­ ═slendingar a­ velta fyrir okkur fordˇmalaust.

Hva­ um ■a­, ef vi­ ═slendingar vendum okkar kvŠ­i Ý kross og ßkve­um a­ sŠkja um inng÷ngu Ý Evrˇpubandalagi­ einhvern tÝma fyrir aldamˇt, ver­um vi­ a­ nß samkomulagi vi­ bandalagi­ um fyrirkomulag fiskvei­a vi­ landi­ me­al annars. ╔g hef fŠrt r÷k a­ ■vÝ ß­ur, a­ ßlagning vei­igjalds gŠti styrkt samningsst÷­u okkar gagnvart Evrˇpubandalaginu, ■vÝ a­ ■ß gŠtum vi­ hugsanlega veitt bandalags■jˇ­um formlegan a­gang a­ Ýslenzkum aflakvˇtamarka­i eins og a­ ÷­rum m÷rku­um me­ gagnkvŠmum rÚttindum og skyldum Ý samrŠmi vi­ l÷g og reglur bandalagsins ßn ■ess a­ veita ■eim ˇkeypis a­gang a­ au­lindinni, enda kemur ■a­ alls ekki til greina. Ůess konar tilbo­ af okkar hßlfu vŠri ■ˇ nßnast formsatri­i a­ mÝnum dˇmi, ■ar e­ framlei­ni Ý Ýslenzkum sjßvar˙tvegi er svo miklu meiri en Ý ÷­rum bandalagsl÷ndum (hugsanlega a­ Spßni undanskildum), a­ fyrirtŠki ■a­an vŠru yfirleitt alls ekki samkeppnisfŠr vi­ Ýslenzk ˙tvegsfyrirtŠki ß frjßlsum og heilbrig­um aflakvˇtamarka­i hÚr heima. Ůa­, sem ß kynni a­ vanta, a­ yfirbur­asta­a okkar ═slendinga ß okkar eigin aflakvˇtamarka­i vŠri trygg­, gŠtum vi­ ßrei­anlega sami­ um vi­ bandalagi­. Ůannig gŠtum vi­ haldi­ fiskvei­um vi­ landi­ Ý h÷ndum okkar sjßlfra a­ langmestu leyti, ef vi­ vildum, ßn ■ess a­ bandalagi­ ■yrfti a­ vÝkja frß settum grundvallarreglum. Ůennan m÷guleika tel Úg, a­ Ýslenzk stjˇrnv÷ld Šttu a­ kanna gaumgŠfilega Ý sta­ ■ess a­ fljˇta sofandi a­ hugsanlegri einangrun ═slands frß ■eim Evrˇpu■jˇ­um, sem vi­ h÷fum ßtt nßnust samskipti og mest vi­skipti vi­ frß stofnun lř­veldisins. Ůar a­ auki vŠrum vi­ ═slendingar Ý a­st÷­u til a­ hafa ßhrif ß sameiginlega fiskvei­istefnu bandalagsins innan frß Ý krafti reynslu okkar og sÚr■ekkingar, en utan bandalagsins vŠrum vi­ ßhrifalausir.

N˙ kann einhver a­ spyrja: getum vi­ ekki bo­i­ ˙tlendingum einhverjar vei­iheimildir til kaups, ef ■ess skyldi ■urfa til a­ fß inng÷ngu Ý Evrˇpubandalagi­, ßn ■ess a­ leggja gjald ß innlend ˙tvegsfyrirtŠki? Svari­ er nei. Reglur bandalagsins leggja blßtt bann vi­ hvers konar mismunun eftir ■jˇ­erni. Ůetta er grundvallaratri­i Ý Rˇmarsßttmßlanum, sem samstarf bandalagsrÝkjanna hvÝlir ß. Ef vi­ bjˇ­um fyrirtŠkjum frß ÷­rum bandalagsl÷ndum vei­ileyfi til kaups, megum vi­ ekki afhenda Ýslenzkum fyrirtŠkjum sams konar leyfi ßn endurgjalds. HÚr er Ý rauninni ekki veri­ a­ stinga upp ß gagngerri stefnubreytingu, ■ˇtt svo kunni a­ vir­ast. Vi­ eigum n˙ ■egar t÷luver­ aflakvˇtavi­skipti vi­ a­rar ■jˇ­ir. Ůessi vi­skipti byggjast ß gagnkvŠmum skiptum ß vei­iheimildum, ßn ■ess a­ kvˇtarnir sÚu metnir til fjßr. ŮvÝlÝkir vi­skiptahŠttir eru ˇhagkvŠmir eins og ÷nnur v÷ruskipti yfirleitt.

 

7. RanglŠti dregur ˙r hagkvŠmni

N˙ vÝkur mßli mÝnu aftur a­ rÚttlŠti og ranglŠti. ╔g fŠr­i r÷k a­ ■vÝ fyrr, a­ hagkvŠmni og hagrŠ­ing sÚu ■vÝ a­eins ver­ug vi­fangsefni handa hagfrŠ­ingum, a­ ßkve­num, ˇtilgreindum lßgmarkskr÷fum um dreifingu ßvaxtanna af hagrŠ­ingunni sÚ fullnŠgt. HagkvŠmni ˙theimtir rÚttlŠti.

Ůar a­ auki geta rÚttlŠti og ranglŠti haft ßhrif ß hagkvŠmni. Margt bendir til a­ mynda til ■ess, a­ landlŠg ˇhagkvŠmni Ý ■jˇ­arb˙skap margra Su­ur-AmerÝkurÝkja ß li­num ßrum og ßratugum eigi rˇt sÝna a­ rekja a­ nokkru leyti til ■ess ■jˇ­fÚlagsmisrÚttis, sem hefur vi­gengizt Ý ■essum l÷ndum, ■ar sem mikil fßtŠkt me­al fj÷ldans og miki­ rÝkidŠmi fßmennrar forrÚttindastÚttar hafa haldizt Ý hendur Ý skjˇli ˇjafns eignarhalds ß landi me­al annars. Sßr fßtŠkt innan um allsnŠgtir hefur skapa­ togstreitu og ˙lf˙­, sem hafa trufla­ efnahagsstarfsemina, spillt lÝfskj÷rum almennings og dregi­ ˙r hagvexti, ■ˇtt řmislegt fleira, ■ar ß me­al r÷ng gengisstefna, hafi a­ s÷nnu lagzt ß s÷mu sveif. Svipu­u mßli vir­ist gegna um komm˙nistarÝkin fyrrverandi Ý Austur-Evrˇpu. Mikill ˇj÷fnu­ur, sem lřsti sÚr me­al annars Ý miklum forrÚttindum spilltrar valdastÚttar ß kostna­ almennings, ßtti tr˙lega drj˙gan ■ßtt Ý ■vÝ almenna framtaks- og ßhugaleysi, sem einkenndi efnahagslÝfi­ Ý ■essum l÷ndum.

Nřjar rannsˇknir hagfrŠ­inga ß uppsprettum hagvaxtar vir­ast renna sto­um undir ■essa t˙lkun. ŮŠr benda til ■ess til dŠmis, a­ skerfur menntunar til batnandi lÝfskjara almennings sÚ ekki a­eins fˇlginn Ý auknum mannau­i, heldur einnig Ý me­fylgjandi lÝfskjaraj÷fnun, sem vir­ist a­ sÝnu leyti geta leitt til aukins hagvaxtar Ý skjˇli fri­samlegrar ■jˇ­fÚlags■rˇunar. EignarrÚttur vir­ist auk ■ess yfirleitt njˇta meiri verndar Ý l÷gum og leikreglum, ■egar ■okkalegur j÷fnu­ur Ý skiptingu au­s og tekna hefur nß­st ß milli ˇlÝkra ■jˇ­fÚlagshˇpa. Me­ ■essu er ■ˇ au­vita­ ekki veri­ a­ gefa ■a­ Ý skyn, a­ fullkominn j÷fnu­ur sÚ forsenda ÷rs hagvaxtar. Nei, ■vert ß mˇti vir­ist reynsla margra ■jˇ­a benda til ■ess, a­ of mikil rÝkisafskipti Ý ■vÝ skyni a­ jafna skiptingu au­s og tekna geti trufla­ efnahagsstarfsemina og slŠvt hagv÷xt. HÚr er einungis veri­ a­ benda ß ■a­, a­ miki­ ■jˇ­fÚlagsmisrÚtti getur dregi­ ˙r hagvexti.

 

8. Au­i fylgir vald

Ůetta lei­ir hugann hinga­ heim. Ëkeypis afhending framseljanlegra vei­irÚttinda til hlutfallslega fßrra ˙tvegsmanna Ý skjˇli n˙verandi sjßvar˙tvegsstefnu felur a­ mÝnum dˇmi Ý sÚr svo grÝ­arlega tilfŠrslu eigna og skulda og svo mikla mismunun ß milli ■jˇ­fÚlags■egna, a­ h˙n fullnŠgir ekki ■eim lßgmarksrÚttlŠtiskr÷fum, sem mÚr finnst e­lilegt a­ gera til stjˇrnvalda og til ■jˇ­fÚlagsins Ý heild. Hva­ sem ■vÝ lÝ­ur, er Úg lÝka ■eirrar sko­unar, a­ mikill hluti ■jˇ­arinnar muni ekki sŠtta sig vi­ ■essa skipan mßla, ■egar ß reynir. ╔g lÝt svo ß, a­ stjˇrnv÷ld sÚu a­ leika sÚr a­ logandi glˇ­ me­ ■vÝ a­ halda n˙verandi stefnu til streitu. MisrÚtti­, sem lei­ir af ˇbreyttu ßstandi, bř­ur alvarlegri hŠttu heim: ■a­ getur valdi­ svo megnri ˇßnŠgju og ˙lf˙­ me­al almennings, a­ af ■vÝ hljˇtist har­vÝtugri ßt÷k um skiptingu au­s og tekna Ý ■jˇ­fÚlaginu en vi­ h÷fum kynnzt ß­ur. ŮvÝlÝk ßt÷k gŠtu dregi­ ■rˇtt ˙r efnahagslÝfi ■jˇ­arinnar og jafnvel hleypt ■vÝ Ý bßl og brand.

Ůa­ kann a­ vÝsu a­ villa sumum sřn, a­ vi­takendur ver­mŠtra aflakvˇta hafa hinga­ til nota­ s÷lutekjur af kvˇtum fyrst og fremst til a­ grei­a ni­ur skuldir Ý sta­ ■ess a­ byggja upp eignir. En tilfŠrslan er s÷m fyrir ■vÝ. GrÝ­arleg skuldas÷fnun Ý sjßvar˙tvegi ß li­num ßrum er til marks um ˇhagkvŠman rekstur margra fyrirtŠkja, ■ˇtt řmis ÷nnur ˙tvegsfyrirtŠki sÚu prř­ilega vel rekin sem betur fer. Skuldir ˙tvegsins nema n˙ um tv÷f÷ldum ßrstekjum Ý greininni a­ me­altali. Enginn atvinnuvegur getur bori­ slÝka skuldabyr­i til lengdar. Eigendur fyrirtŠkjanna Šttu a­ rÚttu lagi a­ sŠta fullri ßbyrg­ ß ■essum skuldum, sem ■eir hafa sjßlfir stofna­ til. Ůeim er ■ˇ hlÝft vi­ ■vÝ, a­ svo miklu leyti sem rÝki­ grei­ir skuldirnar fyrir ■ß ˇbeint me­ ■vÝ a­ afhenda ■eim ˇkeypis a­gang a­ fiskimi­um, sem eru almenningseign samkvŠmt l÷gum. Me­ ■essu mˇti spillir rÝkisvaldi­ fyrir hagrŠ­ingu og eigendaskiptum, sem eru forsenda nau­synlegrar nřsk÷punar Ý rekstri sjßvar˙tvegsfyrirtŠkja.

Ůa­ getur veri­ hŠttulegt a­ afhenda tilt÷lulega fßmennum hˇpi mikinn au­ Ý skjˇli forrÚttinda, ■vÝ a­ ˇrÚttmŠtum au­i fylgir yfirleitt ˇrÚttmŠtt vald yfir ÷­rum. Eisenhower BandarÝkjaforseti skildi ■etta. Hann vara­i almenning og stjˇrnv÷ld ■ar vestra vi­ ■vÝ ß sinni tÝ­ a­ hla­a um of undir hergagnaframlei­endur Ý landinu, ■ar e­ ofurveldi ■eirra gŠti ˇgna­ almannahag. ╔g sakna ■ess, a­ sambŠrileg varna­aror­ skuli ekki heyrast ˙r Stjˇrnarrß­sh˙sinu vi­ LŠkjartorg. N˙ ■egar er fari­ a­ votta fyrir ■vÝ, a­ nřrÝkir ˙tvegsmenn b˙ist til a­ hasla sÚr v÷ll Ý stjˇrnmßlum til a­ tryggja hagsmuni sÝna beint e­a ˇbeint ß ■eim vettvangi. Ůetta er umhugsunarvert Ý ljˇsi ■ess, a­ kosningabarßtta stjˇrnmßlaflokkanna fyrir sÝ­ustu Al■ingiskosningar kosta­i ■ß ß anna­ hundra­ milljˇnir krˇna samtals. Samt liggur engin kv÷­ ß flokkunum um a­ gera almenningi grein fyrir fjßrrei­um sÝnum. Um ■etta gilda engar reglur. Flokkarnir gŠtu ■ess vegna ■egi­ allt kosningafÚ sitt af hagsmunasamt÷kum. Ůennan brunn ■arf a­ byrgja.

 

9. Hagsmunir almennings

Lř­rŠ­is■roska ■jˇ­fÚlags er hŠgt a­ rß­a a­ miklu leyti af ■vÝ, hversu vel stjˇrnv÷ld gŠta hagsmuna almennings gagnvart kr÷fuh÷r­um sÚrhagsmunahˇpum. Einn h÷fu­kostur lř­rŠ­is yfirh÷fu­ er einmitt sß, a­ l÷ggjafarvaldi­ tryggir hag almennings gagnvart ■r÷ngum sÚrhagsmunum. Ůetta blasir vi­, ■egar vi­ hugsum um l÷g og rÚtt. Einn a­altilgangur lagasetningar er a­ vernda ■jˇ­fÚlags■egnana hvern fyrir ÷­rum og ekki sÝzt a­ vernda ■ß, sem minnst mega sÝn, gagnvart hinum sterku. VÝ­tŠk velfer­arl÷ggj÷f Ý Vestur-Evrˇpu og Nor­ur-AmerÝku og vÝ­ar um heim hvÝlir ß ■essari hugsun. Samkeppnisl÷ggj÷f ■jˇnar svipu­um tilgangi, svo a­ anna­ dŠmi sÚ teki­: henni er Štla­ a­ vernda almenning gagnvart aflei­ingum einokunar. Ůa­ er einn helzti kostur frjßlss og heilbrig­s marka­sb˙skapar Ý lř­rŠ­isrÝki, a­ hagsmunir neytenda sitja Ý fyrirr˙mi.

Valdhafar Ý fyrrverandi einrŠ­isrÝkjum komm˙nista Ý Austur-Evrˇpu sneru ■essu vi­: ■ar var hla­i­ undir sÚrhagsmuni valdastÚttarinnar ß kostna­ almennings, og hagsmunir neytenda voru lßtnir vÝkja fyrir hagsmunum framlei­enda, enda var rÝki­ yfirleitt eini framlei­andinn ß ,,marka­inum", ef marka­ skyldi kalla. Aflei­ing ■essarar stefnu blasir n˙ vi­: framlei­slukerfi ■essara landa er stˇrskadda­ Ý ■eim skilningi, a­ v÷rurnar, sem verksmi­jurnar hafa a­ bjˇ­a, eru illseljanlegar e­a jafnvel ˇseljanlegar ß heimsmarka­i.

═slenzk stjˇrnv÷ld hafa vanrŠkt hagsmuni neytenda ß li­num ßrum af illa grunda­ri tillitssemi vi­ framlei­endur. Landb˙na­arstefna stjˇrnvalda er skřrt dŠmi um ■etta. Kostna­urinn, sem n˙verandi landb˙na­arstefna leggur ß skattgrei­endur og neytendur, nemur nßlŠgt 250.000 krˇnum ß hverja fj÷gurra manna fj÷lskyldu Ý landinu ß hverju ßri. Ůessi fjßrhŠ­ jafngildir n˙ um 400.000 krˇnum ß mßnu­i ß hvert bŠndabřli Ý landinu. Allt ■etta fÚ skilar sÚr a­ sjßlfs÷g­u ekki til bŠnda, heldur er ■vÝ sˇa­ ß altari ˇhagkvŠmra b˙skaparhßtta a­ austur-evrˇpskri fyrirmynd. Ůessi sˇun er sannk÷llu­ vitfirring ß sama tÝma og stjˇrnv÷ld stefna bŠ­i heilbrig­is- og menntakerfi ■jˇ­arinnar Ý hßska me­ harkalegum og handahˇfskenndum ni­urskur­i fjßrveitinga. Landb˙na­arstefna Evrˇpubandalagsins kostar bandalags■jˇ­irnar miklu minna fÚ ß hvert heimili Ý ßlfunni, en ■ˇ rÝkir almennur skilningur ß ■vÝ me­al ■arlendra stjˇrnvalda, a­ n˙verandi stefna er komin Ý ■rot. ═slenzk stjˇrnv÷ld sřna hins vegar engin merki ■ess enn, a­ ■au hafi skilning ß ■eim ska­a, sem rÝkjandi landb˙na­arstefna hefur valdi­ hÚr heima og veldur enn. Ůau eiga eftir a­ bi­jast afs÷kunar.

Ůa­ er rß­gßta og ver­ugt rannsˇknarefni, hvernig ■a­ hefur geta­ gerzt, a­ svo mikil sˇun, sem raun ber vitni um, skuli hafa veri­ lßtin vi­gangast Ý ■jˇ­fÚlagi, sem hefur ramba­ ß barmi hengiflugs me­ reglulegu millibili ß undanf÷rnum ßrum og ßratugum og stundum fari­ fram af vegna ßtaka um kaup og kj÷r vinnandi fˇlks. Vissulega ß misvŠgi atkvŠ­isrÚttar Ý skjˇli ˇjafnrar kj÷rdŠmaskiptingar mikinn ■ßtt Ý ■essu, en mÚr vir­ist fleira hafa lagzt ß s÷mu sveif. Lř­veldi okkar ═slendinga er ungt og ˇ■roska­ a­ řmsu leyti Ý samanbur­i vi­ langa lř­rŠ­ishef­ flestra nßlŠgra ■jˇ­a. Aflei­ingar ■essa teygja anga sÝna vÝ­a. HÚr er ekki r˙m til a­ rekja ■a­, en mÚr sřnist til dŠmis, a­ ˇe­lilegt veldi stjˇrnmßlaflokkanna ß m÷rgum svi­um ■jˇ­lÝfsins hÚr langt umfram ■a­, sem tÝ­kast Ý nßlŠgum l÷ndum, eigi einnig verulegan ■ßtt Ý ■vÝ, hvernig stjˇrnv÷ld hÚr hafa fˇrna­ dreif­um hag almennings ß altari fßmennra, en har­sn˙inna hagsmunahˇpa. Ůessu ofurveldi er n˙ smßm saman a­ linna, eins og rß­a mß af ■vÝ, a­ stjˇrnmßlaflokkarnir eru smßtt og smßtt a­ missa t÷kin ß fj÷lmi­lum, b÷nkum og sjˇ­um, jafnvel ■ˇtt forma­ur og framkvŠmdastjˇri tveggja stŠrstu stjˇrnmßlaflokka landsins hafi nřlega teki­ sŠti Ý bankarß­i stŠrsta rÝkisbankans lÝkt og Ý kve­juskyni. MÚr sřnist margt benda til ■ess, a­ stjˇrnmßlaflokkarnir muni ney­ast til ■ess a­ lßta undan kr÷fum almennings um aukna valddreifingu og vÝ­tŠkari, heilbrig­ari og markvissari marka­sb˙skap Ý landinu ß nŠstu ßrum Ý samrŠmi vi­ ÷ra ■rˇun efnahagsmßla Ý umheiminum. Ůannig mun fˇlki­ Ý landinu smßm saman losna undan oki ˇe­lilegra og ˇŠskilegra afskipta stjˇrnmßlamanna og flokka af efnahagslÝfinu og ß ÷­rum svi­um ■jˇ­lÝfsins. Ůß munu stjˇrnv÷ld sjß sig kn˙in til a­ hverfa frß n˙verandi stefnu Ý landb˙na­ar- og sjßvar˙tvegsmßlum. Ůß loksins munu hagsmunir framlei­enda ver­a a­ vÝkja fyrir hagsmunum neytenda.


VÝsbending
, 10. ßrgangur, 25., 26. og 27. hefti, 25. j˙nÝ og 6. og 13. j˙lÝ 1992.


Til baka