Hugsunarlaust örlęti hafsins

Ķslendingar hafa įtt ķ aldalöngu, óttablöndnu įstarsambandi viš sjóinn. Öldum saman hafši žjóšin framfęri sitt ašallega af jöršinni, viš vorum bęndažjóš, svo aš sjósókn skipti ekki miklu mįli fyrir afkomu landsmanna. Bęndur reru sumir til fiskjar handa sjįlfum sér, en bįtar žeirra voru jafnan litlir og leyfšu žeim ekki aš róa langt frį landi. Žegar fram lišu stundir, stękkušu bįtarnir og sjósókn efldist verulega og varš sums stašar aš įlitlegri aukabśgrein mešfram ströndum landsins. Žó uršu ekki umtalsverš brögš aš bįtaśtgerš fyrr en um mišja 19. öld; oršiš śtvegsbóndi birtist ekki į prenti fyrr en žį. Um žęr mundir var vistarbandiš enn viš lżši. Bęndur gįtu beitt vinnuhjś sķn höršu og geršu žaš margir, enda įttu žau ekki ķ önnur hśs aš venda. Vinnumenn voru geršir śt til fiskjar į opnum bįtum og beinlķnis sendir śt ķ opinn daušann ķ stórum stķl. Mannfalliš var grķšarlegt: staštölur sżna, aš tķunda hverju karlmannslķfi lauk meš drukknun talsvert fram eftir öldinni sem leiš, svo sem fram kemur ķ Sögu Ķslands į 20. öld eftir Helga Skśla Kjartansson.

Halldór Laxness skrifaši magnaša ritgerš um mįliš lżšveldisįriš 1944 og nefndi hana ,,Hvert į aš senda reikninginn?” Žar lżsir hann žvķ, hversu ,,mannfólkinu er kastaš ķ sjóinn gegndarlaust eins og ónżtu rusli. Žessi sóun mannslķfa er talin nokkurs konar sjįlfsagšur skattur, sem žjóšin greišir śtgeršinni.” Hann heldur įfram: ,,Upp og ofan er heimsstyrjöld meinlaust grķn hjį žvķ aš veiša fisk į Ķslandi. Hvern er veriš aš afsaka og fyrir hverjum aš hręsna meš žvķ aš prżša žessa sóun mannslķfa meš heitinu ,,fórn” og öšrum hįtķšlegum nöfnum? Vęri ekki nęr aš spyrja: Hvar er moršinginn?”

Sjósókn į vondum bįtum hjó djśp skörš ķ žjóšlķfiš. Žess voru ófį dęmi, aš fešur fęru ķ sjóinn meš fulloršnum sonum sķnum og skildu ekkjurnar eftir meš lķtil börn. Žaš kom fyrir, aš sjįvarplįss misstu flestar fyrirvinnur sķnar ķ einni og sömu sjóferšinni. Eigi aš sķšur héldu menn įfram aš ęša til sjós ķ óhęfum bįtum.

Hvers vegna? Ętli skżringin sé ekki sś, aš menn žekktu ekki annaš. Žessum ósiš – aš halda til hafs į ófęrum bįtum – var ķ fyrstu žröngvaš upp į ófrjįlsa vinnumenn ķ krafti vistarbandsins. Mannfalliš komst ķ vana. Og žegar vinnumenn voru loksins oršnir frjįlsir aš žvķ aš velja sér bśsetu og verkveitendur į eigin spżtur og vélbįtar höfšu leyst skśturnar af hólmi, žį var ósišurinn bśinn aš taka sér bólfestu ķ vinnumenningunni og žjóšarsįlinni, nokkurn veginn eins og drykkjuskapur, skuldasöfnun og slagsmįl į okkar dögum. Śtvegsmenn įttu žaš jafnvel til aš stękka lestarrżmiš ķ skipum sķnum, svo aš hęgt vęri aš drekkhlaša žau. Halldór segir ķ ritgerš sinni 1944: ,,Skipaeftirlit rķkisins žyrfti žó vendilegrar rannsóknar viš fyrst af öllu, ef orsakir sjóslysa yršu teknar til athugunar af vķsindamönnum eša leynilögreglu.”

Öryggi til sjós hefur aš vķsu aukizt til muna į sķšari įrum, enda hefur fiskiskipakosti žjóšarinnar fleygt fram. Eigi aš sķšur standa Ķslendingar ennžį aš baki nįlęgum žjóšum ķ öryggismįlum sjómanna skv. tiltękum upplżsingum, sem eru žó af skornum skammti. Žetta er einn angi žess kęruleysis, sem hefur lošaš viš sjįvarśtveg Ķslendinga frį fyrstu tķš og lošir enn, žvķ aš śtgeršin hefur yfirleitt ekki žurft aš lśta žess konar mannśšar- og markašsvišskiptasjónarmišum, sem žykja yfirleitt sjįlfsögš ķ öšrum atvinnurekstri. Ķ sjįvarśtvegi bar ekki brżna žörf til žess aš gęta rįšdeildar ķ rekstri, žvķ aš rķkisvaldiš hljóp išulega undir bagga, ef į žurfti aš halda. Lįtum eitt dęmi duga til upprifjunar: Ólafur Thors, einn umsvifamesti stjórnmįlamašur landsins um sķna daga, var einnig framkvęmdastjóri Kveldślfs, eins stęrsta śtgeršarfélags į landinu, frį 1914 til 1939 og sat jafnframt lengi įsamt Jónasi Jónssyni frį Hriflu ķ bankarįši Landsbanka Ķslands, višskiptabanka Kveldślfs. Žarna var aš öllum lķkindum lagšur grundvöllurinn aš eiginlegri sjįlfsafgreišslu sjįvarśtvegsins og Sambands ķslenzkra samvinnufélaga ķ rķkisbankakerfinu og žį um leiš aš helmingaskiptum stęrstu stjórnmįlaflokkanna – fyrirkomulagi, sem hefur ę sķšan markaš efnahagslķf landsins. Ķ žessu sögulega ljósi veršur žaš e.t.v. skiljanlegt, hvers vegna śtvegurinn var undanžeginn ašhaldi markašsaflanna lķkt og landbśnašurinn: žetta voru kaup kaups.

Landbśnašur og sjįvarśtvegur njóta žó yfirleitt myndarlegs stušnings af almannafé ķ išnrķkjum, landbśnašurinn reyndar ķ mun stęrri stķl hér heima en ķ nįlęgum löndum nema ķ Noregi og Sviss. Išnrķkin verja einum milljarši dollara į dag ķ aš pśkka undir eigin landbśnaš – dagskammturinn nemur einum tķunda af gervallri landsframleišslu Ķslendinga į einu įri. Sem sagt: bśverndarstefna išnrķkjanna gleypir Ķsland allt į tķu daga fresti. Śtvegurinn er einnig studdur leynt og ljóst, enda žótt ašferšin til žess hér heima hafi breytzt ķ įranna rįs. Fyrr į įrum var rķkisbankakerfiš notaš til aš halda śtvegsfyrirtękjum eins og Kveldślfi į floti meš gjaldeyrisfrķšindum, lįnum viš vildarkjörum eša fyrirgefningu skulda į kostnaš annarra višskiptavina įn žess aš skerša hįr į höfši eigendanna, enda sįtu mįlsašilar gjarnan bįšum megin boršs og sömdu viš sjįlfa sig. Undangengin 20 įr hefur stušningurinn viš śtgeršina veriš veittur meš śthlutun ókeypis aflaheimilda, sem eiga žó aš heita žjóšareign skv. lögum. Žaš er engin tilviljun, aš aflakvótakerfiš var tekiš upp einmitt um žaš leyti, žegar vextir voru gefnir frjįlsir og fjįrmįlastofnanir žurftu loksins aš byrja aš lśta markašslögmįlum, svo aš stjórnmįlamenn höfšu ekki lengur tök į žvķ aš veita nišurgreiddu lįnsfé śr bönkum og sjóšum ķ śtvegsfyrirtęki og żmsan annan óreišurekstur. Išnašur, verzlun og žjónusta, sem sjį yfirgnęfandi hluta žjóšarinnar fyrir vinnu, hafa goldiš žessarar sérmešferšar sjįvarśtvegsins, og žį einnig landsbśskapurinn ķ heild.

Hvers vegna hefur fólkiš ķ landinu lįtiš bjóša sér žessa forgangsröšun mann fram af manni? Nś žykknar žrįšurinn. Hér viršast žrjįr hugsanlegar skżringar koma helzt til įlita. Hin fyrsta er fljótafgreidd. Sumir viršast halda žaš enn, aš sjįvarśtvegur sé höfušatvinnuvegur Ķslendinga, enda žótt innan viš tķundi hver mašur vinni nś viš veišar og vinnslu (og fiskvinnsluverin žurfi ķ sķauknum męli aš rįša til sķn śtlendinga, af žvķ aš Ķslendingar kęra sig ekki lengur um aš verka fisk). Nęsta skżring er ekki bundin viš Ķsland. Franskir bęndur telja sig veršskulda sérmešferš af hįlfu almannavaldsins: žeir įlķta sumir, aš žvķ er viršist, aš žeir yrki jöršina ķ sérstöku umboši forsjónarinnar, svo aš žaš gengur žį ķ žeirra augum gušlasti nęst aš stinga upp į hagkvęmu bśskaparlagi til aš létta žungum byršum af heršum almennings og žrišja heimsins, enda bregšast margir bęndur Frakklands ókvęša viš öllum tillögum ķ žį įtt.

Žrišja hugsanlega įstęšan til landlęgrar žolinmęši gagnvart sérmešferš sjįvarśtvegsins hér heima er rammķslenzk. Margir Ķslendingar hafa samśš meš sjósókn vegna žess, aš sjórinn hefur veriš bęši gjöfull og greypur. Um örlęti hafsins žarf e.t.v. ekki aš hafa mörg orš: sjįvarśtvegur įtti aš sjįlfsögšu drjśgan žįtt ķ umsköpun ķslenzks samfélags į öldinni sem leiš, enda žótt forsenda framsóknarinnar ķ efnahagslķfinu vęri aukin verkmenning og menntun og fiskivęšing landsbyggšarinnar hęfist ekki fyrir alvöru fyrr en eftir 1970 og žį fyrir tilstilli stjórnmįlamanna, žvķ aš fram aš žeim tķma var Reykjavķk helzti śtgeršarstašur landsins. Gjafir nįttśrunnar geta žó reynzt vera blendin blessun, svo sem hrakfarir flestra olķurķkja vitna um og margra annarra rķkja, sem gera śt į hrįefni. Lélegt įstand fiskstofna vķša um heim, einkum af völdum ofveiši į tękniöld, er angi į sama meiši. Örlęti getur snśizt upp ķ andhverfu sķna. Mikiš mannfall viš sjósókn į sinni tķš żtti undir umburšarlyndi gagnvart žessum atvinnuvegi. Jóhann Sigurjónsson skįld talaši um hugsunarlaust örlęti hafsins.

Lesbók Morgunblašsins, 23. įgśst 2003.


Til baka