MannrÚttindi eru algild

MannrÚttindi eru algild en ekki afstŠ­ og geta ■vÝ aldrei gengi­ kaupum og s÷lum. ═slendingar hafa yfirleitt skipa­ sÚr framarlega Ý sveit ■eirra ■jˇ­a, sem bera mesta vir­ingu fyrir mannrÚttindum. SÝ­asta aftakan ß ═slandi fˇr fram Ý H˙navatnssřslu 1830. Eftir ■a­ voru tÝu ═slendingar a­ vÝsu dŠmdir til dau­a Ý HŠstarÚtti, en kˇngurinn milda­i dˇmana, svo a­ enginn var tekinn af lÝfi. Dau­arefsing var afnumin Ý tveim ßf÷ngum, 1869 var felld ˙r l÷gum dau­arefsing fyrir blˇ­sk÷mm og dulsmßl, ■a­ er ˙tbur­ til a­ leyna barnsfŠ­ingu, og 1928 var dau­arefsing afnumin me­ ÷llu, m÷rgum ßratugum ß undan afnßmi dau­adˇma annars sta­ar um Nor­url÷nd. Tyrkir afnßmu dau­arefsingu 2004 og Albanar 2007, ■vÝ a­ ÷­rum kosti fengju l÷nd ■eirra ekki inng÷ngu Ý Evrˇpusambandi­. Gerv÷ll Evrˇpa hefur n˙ hafna­ dau­arefsingu. BandarÝkin eru eina i­nrÝki­ utan AsÝu, ■ar sem dau­adˇmar tÝ­kast enn – og n˙ einnig pyndingar, ■vÝ a­ sjaldan er ein bßra st÷k. Dau­arefsing er mannrÚttindabrot vegna ■ess, a­ h˙n er ˇafturkrŠf: sß, sem er tekinn af lÝfi og reynist saklaus, ver­ur ekki vakinn aftur til lÝfsins. Til eru l÷nd, ■ar sem stjˇrnv÷ld og almenningur lÝta mannrÚttindi og mannrÚttindabrot ÷­rum augum en flestir ═slendingar. Sleppum KÝna, ■vÝ ■a­ dŠmi liggur Ý augum uppi: rÝkisstjˇrn KÝna brřtur mannrÚttindi Ý stˇrum stÝl, enda liggja mannrÚttindabrot Ý e­li allra einrŠ­isstjˇrna. T÷kum heldur SÝle, sem er n˙ lř­rŠ­island. Ůar studdi um ■ri­jungur landsmanna herforingjastjˇrn Pinochets 1973-90 ■rßtt fyrir grˇf mannrÚttindabrot, sem allir vissu um, en sumir heimamenn horf­u fram hjß e­a v÷r­u me­ skÝrskotun til ■ess, a­ hagstjˇrnin hjß Pinochet og ■eim vŠri svo skÝnandi skilvirk. A­ baki ■essarar afst÷­u bjˇ s˙ hugmynd, a­ mannrÚttindabrotin – mor­in, mannshv÷rfin, pyndingarnar – hafi veri­ nau­synlegur li­ur Ý landsstjˇrninni og herforingjunum hef­i ekki geta­ tekizt a­ bŠta lÝfskj÷rin og lyfta ■jˇ­arb˙skapnum svo sem raun var­ ß nema me­ ■vÝ a­ koma ■˙sundum stjˇrnarandstŠ­inga fyrir kattarnef. En ■etta er rangt, og si­laust. Engin ßrei­anleg g÷gn sty­ja ■ß sko­un, a­ mannrÚttindabrot af nokkru tagi sÚu nau­synlegur li­ur ßrangursrÝkrar hagstjˇrnar, hvorki Ý einst÷kum l÷ndum nÚ Ý heiminum Ý heild. Hitt vir­ist mun lÝklegra Ý ljˇsi tiltŠkra gagna, a­ lř­rŠ­i og full vir­ing fyrir ˇskoru­um mannrÚttindum stu­li a­ betri hagstjˇrnarhßttum og betri lÝfskj÷rum. MannrÚttindabrot eru valdnÝ­slutŠki glŠpamanna. Augusto Pinochet (1915-2006) var­ sem betur fer svo langlÝfur, a­ sannleikurinn um hann kom Ý ljˇs Ý lifanda lÝfi. Hann reyndist vera stˇrtŠkur m˙tu■egi og ■jˇfur auk annarra glŠpa. N˙ er allur vindur ˙r fyrrum stu­ningsm÷nnum hans og herforingjanna, sem sitja n˙ margir ß bak vi­ lßs og slß e­a bÝ­a dˇms. MannrÚttindi og mannrÚttindabrot sn˙ast ekki alltaf um lÝf og dau­a, heldur einnig um jafnrŠ­i og rÚttlŠti. Stjˇrnarskrß lř­veldisins geymir svofellt ßkvŠ­i Ý 65. grein: „Allir skulu vera jafnir fyrir l÷gum og njˇta mannrÚttinda ßn tillits til kynfer­is, tr˙arbrag­a, sko­ana, ■jˇ­ernisuppruna, kyn■ßttar, litarhßttar, efnahags, Štternis og st÷­u a­ ÷­ru leyti. Konur og karlar skulu njˇta jafns rÚttar Ý hvÝvetna.“ Ůessi grein er tekin nŠr or­rÚtt upp ˙r 26. grein al■jˇ­asamnings um borgaraleg og stjˇrnmßlaleg rÚttindi, sem er angi af  MannrÚttindasßttmßla Sameinu­u ■jˇ­anna, og var leidd Ý l÷g 1995. ┴ grundvelli ■essarar greinar auk atvinnufrelsisßkvŠ­is 75. greinar stjˇrnarskrßrinnar felldi HŠstirÚttur ■ann dˇm Ý mßli Valdimars Jˇhannessonar gegn rÝkinu 1998, a­ fiskvei­il÷gin brytu Ý bßga vi­ stjˇrnarskrßna. Al■ingi brßst vi­ dˇminum me­ ■vÝ a­ breyta l÷gunum, en ■ˇ a­eins til mßlamynda. Ůennan dˇm HŠstarÚttar hefur MannrÚttindanefnd SŮ n˙ Ý reyndinni innsigla­ og ■ß um lei­ ˇgilt dˇm HŠstarÚttar Ý Vatneyrarmßlinu 2000, ■ar sem rÚtturinn sneri vi­ bla­inu undir ˇdulb˙num ■rřstingi frß form÷nnum beggja rÝkisstjˇrnarflokkanna ■ß. ┌rskur­ur MannrÚttindanefndar SŮ um daginn er ßfellisdˇmur yfir mannrÚttindabrotum af hßlfu Al■ingis me­ fulltingi HŠstarÚttar. TvŠr vikur eru n˙ li­nar frß birtingu ˙rskur­arins, en Al■ingi hefur samt ekki sÚ­ ßstŠ­u til a­ lřsa ■vÝ yfir, a­ fiskivei­il÷gunum ver­i breytt til samrŠmis vi­ stjˇrnarskrßna og MannrÚttindasßttmßla SŮ. Al■ingi vir­ist lÝta svo ß lÝkt og herforingjarnir Ý SÝle ß sÝnum tÝma, a­ ■jˇ­arhagur ˙theimti mannrÚttindabrot. En ■a­ er firra. Hef­i fiskvei­unum veri­ stjˇrna­ me­ vel ˙tfŠr­u vei­igjaldi, ■ar sem allir sŠtu vi­ sama bor­, eins og lagt var til strax Ý upphafi og vi­ vei­igjaldsmenn h÷fum Š sÝ­an haldi­ fram me­ fullb˙i­ lagafrumvarp Ý h÷ndunum, hef­u fiskvei­il÷gin ekki ■urft a­ koma til kasta MannrÚttindanefndarinnar. Bo­i­ stendur.

FrÚttabla­i­, 24. jan˙ar 2008.


Til baka